3 nəfər maksimum

bal topladı

Tam (11 illik) orta təhsil səviyyəsi üzrə 9 mart 2026-cı il tarixində keçirilmiş buraxılış imtahanının nəticələri elan olunub.
İmtahan iştirakçıları arasında 2 nəfər – Abşeron rayonu Ceyranbatan qəsəbəsi 1 saylı orta məktəbin məzunu Həsənli Aydın Çingiz oğlu və Bakı şəhəri, 289 saylı orta məktəbin (“Zəngi” liseyi) məzunu Qurbanov Muhammedali Əhməd oğlu 300 bal toplamaqla ən yüksək nəticəni göstərib.
ADA məktəbinin ingilis dilində tədris alan məzunu Fərəcov Mikayıl Elşən oğlu da 200 bal toplamaqla ən yüksək nəticəni göstərib.
Fərqli dildə tədris aparılan məktəblərin məzunları 2 fənn (riyaziyyat və xarici dil) üzrə imtahan verir və maksimal toplaya biləcəkləri bal 200-dür.

Azərbaycanın hərb tarixinə dair

kitab türk dilində çapdan çıxıb

“Azerbaycan'da Askeri işleri ve Askeri Sanati (Eski çağlardan 16. yüzyılına kadar)” adlı monoqrafiya işıq üzü görüb.
AZƏRTAC xəbər verir ki, geniş oxucu üçün nəzərdə tutulan 344 səhifəlik elmi əsərin müəllifi Milli Müdafiə Universitetinin Hərbi Elmi Tədqiqat İnstitutunun professoru, “Dərbənd” Xeyriyyə İctimai Birliyinin sədri, ehtiyatda olan birinci dərəcəli kapitan, tarix elmləri doktoru, professor Nurulla Əliyevdir.
Əsər Milli Müdafiə Universitetinin Hərbi Elmi Tədqiqatlar İnstitutu tərəfindən hazırlanmış “Azərbaycanın hərb tarixi” monoqrafiyası əsasında təkmilləşdirilib. Kitabda üç minillik dövr ərzində Azərbaycan ərazisində baş vermiş hərbi-siyasi hadisələr, qədim dövrlərdən XVI əsrə qədər baş vermiş müharibələr və hərbi-strateji düşüncənin formalaşma mərhələləri geniş şəkildə işıqlandırılır.

Zəngin mənbələrə və elmi ədəbiyyata əsaslanan bu tədqiqatda Azərbaycanda hərb sənətinin yaranması və inkişaf xüsusiyyətləri, hərbi sistemin təşkili, döyüş taktikaları, istehkam və müdafiə qurğularının rolu, eləcə də müxtəlif silah növlərinin istehsalı və tətbiqi məsələləri ətraflı şəkildə araşdırılır.
Müəllif tərəfindən təqdim edilən monoqrafiyada bu dövrdə Azərbaycan ərazisində yaşamış tayfaların müharibələrdə iştirakı, qədim Azərbaycan dövlətlərində hərb işinin təşkili və yerli tayfaların silahları haqqında qiymətli məlumatlar da öz əksini tapıb.
Kitab çoxlu sayda tarixi xarakterli illüstrativ materialla zənginləşdirilib – dövlətlərin, yürüşlərin xəritələri, döyüş əməliyyatlarının, hərbi təşkilatların yürüş və döyüş düzülüşləri sxemləri, tarixi silahların fotoşəkilləri, batal miniatürləri, o cümlədən to¬rev¬tika və daşişləmə sənəti nümunələri daxil edilir.
Beləliklə, ən qədim dövrlərdən XVI əsrə qədər Azərbayca¬nın hərb tarixinin öyrənilməsi və müvafiq ümumiləşdirilməsinin aktuallığı, problemin Azərbaycan tarixşünaslığında konkret–tarixi və konseptual baxımdan araşdırılmaması təqdim edilən tədqiqatın mövzu və məqsədlərini şərtləndirib.
Elmi məzmunu və aktuallığı ilə seçilən bu nəşr elmi biliklərin yayılmasına, milli tariximizin zənginləşdirilməsində əhəmiyyətli rol oynayır və daha dərindən öyrənilməsinə xidmət edir.

Dil tarixinə

dair praktikum

Həmyerlimiz filologiya elmləri doktoru, professor İsmayıl Kazımovun universitet tələbələri üçün dərs vəsaiti məqsədilə “Azərbaycan dilinin tarixi” (praktikum) adlı kitabı (“Elm və təhsil”, 2025) işıq üzü görüb. Kitabın elmi redaktoru professor Nadir Məmmədli, rəyçiləri professor Sevil Mehdiyeva və dosent Təranə Şükürlüdür. Kitab giriş və 4 bölümdən ibarətdir. Təxminən 50 səhifəni əhatə edən girişdə müəllif geniş izahatlar verməklə Azərbaycan dilinin tarixi və metodologiyasına dair məlumatları ümumiləşdirib yazır: “Azərbaycan dilinin tarixi və metodologiyası (060201 – “Filologiya” ixtisası üzrə).
“Azərbaycan dilinin tarixi və metodologiyası” kursunun tədrisində başlıca məqsəd tələbələrə Azərbaycan ədəbi dili tarixinin, tarixi qrammatik quruluşunun keçib gəldiyi inkişaf mərhələlərini, dilimizdə baş verən fonomorfoloji, leksik-semantik, qrammatik dəyişmələri mənimsətməkdən ibarətdir.
Fənn üzrə tələblər:
1. Dilin tarixi vəziyyətini öyrənsinlər;
2. Azərbaycan dilinin tarixən mövcud olmuş fonetik, orfoqrafik, orfoepik və qrammatik (morfoloji və sintaktik) və s. norma qanunauyğunluqlarını mənimsəsinlər.
Mövzular
1. Dil tarixi təhlil predmeti kimi
2. Folklor dili və üslubu
3. Azərbaycan dilinin arxaik layı
4. Nitq hissələrinin (isim, sifət və sayın) formalaşması və inkişaf tarixi
5. Əvəzliyin inkişaf tarixi
6. Feilin inkişaf tarixi
7. Feil şəkillərinin formalaşması tarixi
8. Zərfin inkişaf tarixi
9. Köməkçi nitq hissələrinin formalaşması və inkişafı” (səh. 6).
Göründüyü kimi, alimin əsas məqsədi ali məktəbdə tədris etdiyi fənnin əsas proqram materiallarını təqdim etmək və bu əsasda fikirlərini sistemli şəkildə şərh etməkdən ibarətdir. Başqa sözlə, bu vəsait mühazirə materiallarını tələbələrə necə öyrətmək və başa salmaq üçün bir növ izahlı proqram sənədi rolu oynayan kitabdır. Belə ki, professor 30 mühazirə saatının olduğunu diqqətə çəkib, yazır:
1. “Azərbaycan dili tarixi qrammatikası” fənni, mövzusu və vəzifələri
2. Fənnin digər elmlərlə (ümumi dilçilik, müasir Azərbaycan dili, Azərbaycan ədəbi dili tarixi, Azərbaycan dialektologiyası, Azərbaycan ədəbiyyatı tarixi, Azərbaycan tarixi) əlaqəsi.
3. Azərbaycan dili tarixi qrammatikasının əsas mənbələri (Orxon-Yenisey, uyğur yazılı abidələri, ərəb əlifbasında yazılmış Azərbaycan dili abidələri, dialektlər və şivələr, müasir türk dilləri, qonşu dillər, Azərbaycan folkloru, toponimlər).
4. Azərbaycan dili tarixi qrammatikası fənnində istifadə olunan əsas tədqiqat metodu: müqayisəli-tarixi metod” (səh. 8).
Məhz bu cür sistemli ümumiləşdirmədən sonra professor İsmayıl Kazımov “Azərbaycan dili tarixinin qaynaqları” mövzusuna keçid edir və bunların aşağıdakı şəkildə ümumi səciyyəsini verir:
Şumer dili. Orxon-Yenisey abidələri. Mahmud Kaşğarinin “Divanü lüğat-it-türk” əsəri. “Kitabi-Dədə Qorqud” dastanı. Azərbaycan şifahi və yazılı əsəbiyyatı. Onomastik vahidlər. Dialekt və şivələr. Qohum dillər. Qohum olmayan dillər. “Azərbaycan dilinin tarixi qrammatikası”, “Dil tarixi” kursunun bir qolu kimi. Tarixi qrammatikanın predmeti, obyekti, məqsəd və vəzifələri (səh. 9).
Bu minvalla professor İ.Kazımov fənnin əhatə etdiyi mövzu dairəsinin geniş icmalını verir. Göstərir ki, 1930-cu illərdə Bəkir Çobanzadə, daha sonra Əbdüləzəl Dəmirçizadə, Tofiq Hacıyev, Nizami Xudiyev kimi nəhəng alimlərimiz Azərbaycan ədəbi dilimizin tarixi ilə bağlı tədqiqatlar aparıb, əsərlər ortaya qoymuşlar.
İsmayıl Kazımov yeri gəldikcə keçilən mövzuya uyğun olaraq suallar və tapşırıqlardan ibarət cümlələri də tələbələrin diqqətinə çatdırır ki, bu da kitabın praktiki olaraq funksionallığını artırır. Həmçinin alim qeyd edir ki, “Azərbaycan dilinin tarixi qrammatikası” fənninə 15 saat mühazirə, 30 saat seminar dərsləri planlaşdırılmışdır. Bu minvalla professor ayrı-ayrı mövzular üzərində dayanır, Şumer dili (mətnlər) başlığı ilə verdiyi hissədə dərs saatlarını mövzu üzrə belə qruplaşdırır: “Müxtəlif qaynaqlar Azərbaycan dili tarixinin öyrənilməsində mühüm rol oynayır. Bunlar aşağıdakılardır: Şumer dili (mətnləri). Orxon-Yenisey abidələri. Mahmud Kaşğarinin “Divanü lüğat-it-türk”əsəri. “Kitabi-Dədə Qorqud” dastanı. Azərbaycan şifahi və yazılı əsəbiyyatı. Onomastik vahidlər. Dialekt və şivələr. Qohum dillər. Qohum olmayan dillər” (səh. 27).
Daha sonra bu mövzu ətrafında mövcud elmi mənbələrə üz tutur və mövzunun dərindən mənimsənilməsi istiqamətində konspektləşdirilmiş tezislər irəli sürür. “Orxon-Yenisey abidələri türk dillərinin, o cümlədən Azərbaycan dilinin tarixinin öyrənilməsindən ötrü ən mühüm qaynaqlardandır”, - deyən İ.Kazımov bildirir ki, “Bu abidələr şərqdə Sarı dənizdən qərbdə Macarıstanadək, şimalda Şimal Buzlu Okeandan cənubda Tibet yaylasınadək geniş bir ərazidə tapılmışdır.” Daha sonra isə bu abidələr haqda mühüm bilgiləri nəzərə çatdırıb yazır: “Orxon abidələri bunlardır: Ongin abidəsi, Gültiginin şərəfinə qoyulmuş abidə, Bilgə xaqan abidəsi, Tonyukuk abidəsi, Küli Çor abidəsi, Moyun çor abidəsi, Suci abidəsi və s.
Yenisey abidələri: 120 belə abidə qeydə alınmışdır”.
Alim Orxon-Yenisey abidəsində 18 samit səsin olmasını göstərir, saitlərin hansı sözlərdə işlənməsinə dair misallar çəkib, bir sıra leksik vahidlərdən də bəhs açır.
Daha sonra professor İ.Kazımov Mahmud Kaşğarinin “Divani-lüğət-it-türk” əsəri, “Kitabi-Dədə Qorqud” dastanı, “Şühədanamə” əsəri, Azərbaycan şifahi və yazılı ədəbiyyatı, onomastika (tayfa və yer adları), dialekt və şivələr, qonşu dillər və qohum dillər üzrə müvafiq bəhslərdə bunlardan Azərbaycan dilinin tarixi qrammatikasının öyrənilməsindəki mühüm qaynaqlar kimi söz açır.
Professor İsmayıl Kazımov praktikum materiallarının 1-ci bölümünü Azərbaycan dilinin diaxron fonetikası, 2-ci bölümünü Azərbaycan dilinin diaxron leksikologiyası, 3-cü bölümünü Azərbaycan dilinin diaxron morfologiyası və 4-cü bölümünü isə Azərbaycan dilinin diaxron sintaksisi üzərində qurub, əlavələr bölməsi ilə tamamlayır. Dilimizin tarixinin tədrisi metodikasına dair dəyərli bir kitaba imza atan professora yeni-yeni uğurlar arzulayıram.

Universitetdə əcnəbi

tələbələrlə görüş keçirilib

Azərbaycan Memarlıq və İnşaat Universitetində Dövlət Miqrasiya Xidməti yanında İctimai Şuranın üzvlərinin universitetdə təhsil alan əcnəbi tələbələrlə görüşü çərçivəsində “Gələcəyin memarları Azərbaycanda yetişir” mövzusunda Ümumdünya Şəhərsalma Forumunun 13-cü sessiyasına (WUF13) həsr olunmuş görüş keçirilib.
AzMİU-nun beynəlxalq əlaqələr üzrə prorektoru, professor Nərgiz Abdullayeva açılış nitqi ilə çıxış edərək universitetdə təhsil alan əcnəbi tələbələrin akademik və sosial mühitə inteqrasiyası, onların elmi potensialının inkişafı istiqamətində həyata keçirilən tədbirlər barədə məlumat verib. Prorektor qeyd edib ki, universitet beynəlxalq tələbələrin rahat təhsil alması, akademik mühitə uyğunlaşması üçün müxtəlif təşəbbüslər həyata keçirir.
Tədbirdə Dövlət Miqrasiya Xidməti yanında İctimai Şuranın sədri Sima Yaqubova, Şura üzvləri Vidadi Fətullayev və Nədimə Rəhimli çıxış edərək əcnəbi tələbələrin miqrasiya hüquqları, ölkədə qalma və qeydiyyat qaydaları, eləcə də onların cəmiyyətə inteqrasiyası məsələləri barədə məlumat veriblər.

Tədbirdə həmçinin WUF13 Əməliyyat Şirkətinin substantiv məzmun meneceri Cəmilə İsmayılzadə çıxış edərək beynəlxalq tədbirlərin təşkili, xüsusilə də Ümumdünya Şəhərsalma Forumu çərçivəsində həyata keçiriləcək fəaliyyətlər və əməkdaşlıq imkanları barədə danışıb.

Görüşdə Dövlət Miqrasiya Xidmətinin nümayəndələri – Hüquqi təminat idarəsinin rəis müavini, baş miqrasiya xidməti müşaviri Xəyalə Abbasova, Miqrasiya proseslərinin tənzimlənməsi baş idarəsinin baş inspektoru, miqrasiya xidməti müşaviri Nihad Kazımov və Miqrasiya nəzarəti baş idarəsinin baş inspektoru, miqrasiya xidməti müşaviri Xəyalə İsmayılova də çıxış edərək əcnəbi tələbələrin miqrasiya məsələləri, ölkədə qalma və qeydiyyat qaydaları, eləcə də mövcud qanunvericiliklə bağlı ətraflı məlumat veriblər.

Görüşün sonunda əcnəbi tələbələri maraqlandıran suallar cavablandırılıb, miqrasiya sahəsi ilə bağlı praktiki məsələlər ətrafında fikir mübadiləsi aparılıb və tələbələrin təklifləri dinlənilib. Azərbaycanda təhsil alan gənc memarların beynəlxalq peşəkar trendlərə inteqrasiyası, gələcəyin şəhərlərinin formalaşmasında onların rolu və bu istiqamətdə əməkdaşlıq imkanları müzakirə olunub. Qeyd edilib ki, AzMİU-da təhsil alan əcnəbi tələbələrin akademik və sosial mühitə inteqrasiyası, WUF13 çərçivəsində həyata keçiriləcək tədbirlərdə fəal iştirakı üçün universitet tərəfindən müvafiq dəstək göstəriləcək.

21 fevral – Beynəlxalq Ana dili Günüdü

“Ana dilim, varlığım” -

yaddaşlardan silinməyəcək

Dünyada hər bir xalqın öz dili, mədəniyyəti var. Bu dillər içərisində ana laylası qədər əziz olan Azərbaycan dili zənginliyi ilə seçilir. Babalarımızdan bizə əmanət olan dilimiz mülli varlığımız, qürurumuzdur. Ana dilimiz həm də millətin yaddaşı və milli ruhudur.

21 fevral – Beynəlxalq Ana dili Günü ərəfəsində Bakının Suraxanı rayonundakı 226 nömrəli tam orta məktəbdə “Ana dilim, varlığım” adlı ədəbi-bədii gecə keçirildi. Tədbirə YAP Suraxanı Rayon sədri Vüqar Seyidov, Bakı Şəhər Təhsil İdarəsinin məktəbdənkənar fəaliyyətlərin təşkili sektorunun müdiri Günay Qurbanova, Suraxanı Rayon İcra Hakimiyyətinin sektor müdiri Sevinc Ağayeva, Suraxanı rayon polis idarəsinin yetkinlik yaşına çatmayanların iş bölməsinin rəisi Əfqan Ağayev, Uşaq və Gənclər Teatrının direktoru İntiqam Soltan, Azərbaycan Dövlət Neft Sənaye Universitetinin Kimya Texnologiyaları fakültəsinin dekanı, professor Sevinc Məmmədxanova, Odlar Yurdu Universitetinin Filologiya və humanitar fənlər kafedrasının dosenti, məktəbin məzunu Ülviyyə Mehralıyeva, sənətşünaslıq üzrə fəlsəfə doktoru, istedadlı rəssam, dünyada ilk dəfə “Qurani-Kərim”i ipək parça üzərində yazan Tünzalə Məmmədzadə, Bakı Neft-energetika kollecinin direktoru Ata Babayev, Azərbaycan Mətbuat Şurasının İdarə heyətinin üzvü Hacıbəy Heydərli, İslahatçı Gənclər İctimai Birliyinin rəhbəri Fərid Şahbazov, eləcə də şəhid anaları, rayonun tanınmış ziyalıları, media işçiləri, valideynlər dəvət olunmuşdu. Tədbir iştirakçıları ilk öncə sərgi ilə tanış oldular. Təşkil olunan sərgidə gənc rəssamların çəkdiyi rəsm əsərləri nümayiş olundu, balacalar şux rəqslər etdilər. Həmin gün Azərbaycan idmanına töhfələr verən, müxtəlif medallarla təltif olunan gənc idmançıların çıxışları maraqla qarşılandı, eləcə də AYB və AJB-nin üzvü, tarix müəllimi Təranə Cəbiyevanın tariximizə aid şəxsi kolleksiyası və müəllifi olduğu kitablar təqdim olundu.

Tədbur ümummilli lider Heydər Əliyevin və Azərbaycanın müstəqilliyi, ərazi bütövlüyü uğrunda gedən döyüşlərdə şəhid olan igid oğullarımızın əziz xatirəsinin bir dəqiqəlik sükutla yad edilməsi ilə başladı. Azərbaycan Respublikasının Dövlət Himni səsləndirildi.
Məktəbin direktoru, şəhid Əlihüseyn Məmmədovun anası Arzu Məmmədova çıxışında 21 fevral Beynəlxalq Ana dili Günü haqqında məlumat verərək, Azərbaycan xalqının ruhunu, tarixini, kimliyini yaşadan ana dilimizin hər birimizin milli sərvəti olduğunu diqqətə çatdırdı. Tədbirin aparıcısı, ana dili və ədəbiyyat müəllimi Güldanə Xalıqova çıxışında ana dilimizin müqəddəs və dəyərli olduğunu söylədi.

Ədəbi-bədi gecədə monitorda ümummilli liderimiz Heydər Əliyevin və Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin ana dilimizlə bağlı çıxışları alqışlarla qarşılandı. Yeni Azərbaycan Partiyası Suraxanı Rayon sədri Vüqar Seyidov çıxışında bildirdi ki, “Ana dili hər bir xalqın varlığını təsdiq edən başlıca amildir.

Hər bir xalqın öz ana dili onun milli sərvəti, varlığının təsdiqi, həmçinin milli kimliyidir. Millətin dili, əlifbası onun millət olaraq formalaşmasında vacib şərtlərdən biri kimi qəbul edilir.1995-ci ildə ilk milli Konstitusiyamıza Azərbaycan dili dövlət dili kimi qəbul edildi.Ümumiyyətlə, bu bir tarixi faktdır ki, dünyanın böyük liderləri içərisində, o cümlədən Türk dünyasında Ümummilli Lider Heydər Əliyev qədər dil məsələsini dövlət siyasəti səviyyəsinə qaldıran lider olmayıb. Ana dili amilinin çox böyük əhəmiyyəti var idi. Çünki bu amil millətin özünüdərki üçün çox mühüm məsələ idi. Ona görə də o böyük tarixi şəxsiyyət Ana dilini milli dəyər səviyyəsinə qaldırmağı bacardı.” Bakı Şəhər Təhsil İdarəsinin məktəbdənkənar fəaliyyətlərin təşkili sektorunun müdiri

Günay Qurbanova çıxışında qeyd etdi ki, “dil millətin yaddaşı, tarixi və ruhudur. Azərbaycan dili əsrlər boyu formalaşaraq zəngin ədəbi irs yaratmışdır və bu dil bizi birləşdirən ən güclü mənəvi bağdır. Ana dilimizi qorumaq və inkişaf etdirmək hər birimizin vətəndaşlıq borcudur. Ulu öndər Heydər Əliyev

Azərbaycan dilinin dövlət dili kimi möhkəmlənməsində mühüm rol oynamışdır və bu gün də Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev tərəfindən ana dilimizin qorunması və təbliği istiqamətində mühüm addımlar atılır.” Tədbirdə Suraxanı Rayon İcra Hakimiyyətinin sektor müdiri Sevinc Ağayeva, Odlar Yurdu Universitetinin Filologiya və humanitar fənlər kafedrasının dosenti Ülviyyə Mehralıyeva, şəhid anaları çıxış edərək dünya dilləri

içərisində əsas yer tutan ana dilimizin əsrarəngiz gözəlliyindən, babalarımızdan əmanət qalan dilimizin qorunmasının vacibliyindən və gənc nəsillərə milli qürurumuz olan ana dilimizə həmişə dəstək olmağı söylədilər. Şagirdlərin oxuduğu şən mahnılar, hazırladıqları ədəbi-bədii kompozisiya, vətənpərvərlik ruhundakı şeir çələngi, intellektual oyun, milli rəqslər bayram tədbirinə xoş ovqat bəxş etdi. Tədbirin yekunu daha yaddaqalan oldu. Ədəbi-bədii gecədə çıxış edən şagirdlər bəstəkar Emin Sabitoğlunun “Şirin dil” mahnısının sədaları altında alqışlarla səhnəyə daxil oldu. Sonda tədbir iştirakçıları xatirə şəkli çəkdirdilər.

Təranə CƏBİYEVA

“TARİXÇEYİ-NÖVRƏS” ORXAN

İSAYEVİN TƏQDİMATINDA

Filologiya üzrə fəlsəfə doktoru Orxan Əli oğlu İsayevin 2025-ci ildə “Afpoliqraf” nəşriyyatında “Kərküklü Növrəs Qədim (Həyatı və yaradıcılığı, “Tarixçeyi-Növrəs” əsəri, qəzəlləri)” adlı kitabı nəşr olunmuşdur. Kitabın elmi redaktoru və məsləhətçisi Əməkdar elm xadimi, professor Qəzənfər Paşayev, rəyçiləri filologiya üzrə fəlsəfə doktorları, dosentlər İsmixan Osmanlı, Kübra Quliyeva və fəlsəfə üzrə fəlsəfə doktoru Elnur Mustafayevdir. Kitaba Kərkük Mədəniyyət Dərnəyinin sədri doktor Şəmsəddin Kuzəçi çox dolğun məzmunda ön söz yazmışdır.
Şəmsəddin Kuzəçi ön söz yazısını İraq-türkman ədəbiyyatı haqda ümumi bilgi verməklə başlayır: “Türkmanların İraqa yerləşməsi tarixi çox qədimdir. Səlcuqlu ordularının Türkiyəyə daxil olması və bir dövlət yaratmalarından xeyli öncə hicri 54, miladi 674-cü ildə Əməvilər zamanında Orta Asiya və Azərbaycandan bu gün İraq olaraq tanınan torpaqlara böyük kütlələr halında yerləşmişlər. Türkmanların Türküstan torpaqlarından Azərbaycana, oradan da cənuba, cənub-qərbə köçmələri yüzlərlə il davam etmişdir. Kufə valisi Həccac bin Yusif türkmanlardan ibarət bir ordu qurmuş, 2000 oğuz boyu döyüşçüsünü gətirib Bəsrə və Qut yaxınlıqlarına yerləşdirmişdir.
İslamiyyətdən sonrakı dönəmə baxdıqda, türk oğuz boylarının çoxunun “türkman” olaraq qeyd edildiyini görürük. “Türkman” sözü dilimizdə “igid”, “cəsarətli” mənasında işlədilir. Müxtəlif dövrlərdə Mavərənnəhr (Seyhun və Ceyhun) hövzəsində, qərbdə Anadoluya və İraq torpaqlarına yerləşməyə davam edərək yeni mədəniyyətlərin və dövlətlərin yaranmasına öncüllük etmişlər.
Türkman ağzı Qərbi Oğuzcanın davamı olub günümüzdə daha çox Azərbaycan, Türkmənistan, İraq, Suriya, Şərqi Anadoluda işlədilən dildir ki, İraq türklərinin yazılı dili Ziya Gökalpın təbirincə desək, “İstanbul türkcəsidir”. Hicri 54-cü ildə bu torpaqları vətən etməyə davam edən türklər 1055-ci ildə Bağdadda Böyük Səlcuqlu xaqanı Toğrul bəyin adına xütbə oxunması ilə başlanan türkman hakimiyyəti min ilə yaxın, daha doğrusu 1918-ci ilə qədər davam etmişdir. Danışıq dili və xalq ədəbiyyatı isə eynilə Azərbaycan türkcəsindədir.
Türk/Türkman boyları İraq torpaqlarında Cəlayirilər, Səlcuqluların bir qolu olan Ərbil Atabəyləri, Mosul və çevrəsində Qıbçaq oğulları, Kərkükdə Ağqoyunlu və Qaraqoyunlu dövlətlərini qurmuşlar. 1534-1918-ci illər arasında indiki İraqı idarə edən Osmanlı varlığına son qoyan ingilis işğalı və ardından qurulan oyuncaq dövlət İraqda türkman varlığını tanımamışdır. 1918-ci ildən bu yana yüz ildən artıq müddətdir ki, idarəçilər, rejimlər dəyişmiş, amma türkmanlara zaman-zaman kağız üzərində hüquqlar verilsə də, heç biri reallaşmamışdır. Sayı beş milyona yaxın olan türk-türkmanın siyasi, sosial və mədəni haqlarından bu gün də söhbət açılmır. Müxtəlif dövrlərdə həyata keçirilən qətliamlar, yoxetmə cəhdləri və soyqırım siyasətinə rəğmən İraqda türkman varlığı yaşayır və yaşayacaqdır.
İraq-türkman yazılı ədəbiyyatının ilk nümunələri olan Nəsiminin və Füzulinin şeirləri, eləcə də Dədə Qorqudun dili türkmanca idi. Nəsimi şeirlərini yazdığı illərdə Orta Asiya və Azərbaycandan İraqa köçən oğuz soylu türkmanlar arasında işlədilən dil türk dillərinin oğuz qrupunun Oğuz-Səlcuq yarımqrupuna aid tələffüz, morfoloji, sintaktik və şivə baxımından eynilə Azərbaycan dilidir.
1534-cü ildən etibarən bu vəziyyət dəyişməyə başladı. Beləcə, İraq-türkman dili və ədəbiyyatı iki hissəyə bölündü: xalq dili Azərbaycan türkcəsinin təsiri altında qaldı, yazı dili isə Osmanlıcanın təsiri altına düşdü” (səh: 4-5).
Əslində bu müxtəsər məlumatlar İraq-türkman dili və ədəbiyyatının inkişaf yolu ilə bağlı tarixi-siyasi hadisələr fonunda mühüm informasiyalar çatdırır, oxucuda müəyyən təsəvvür formalaşdırır. Daha sonra bu yöndə fikirlərini detallı şəkildə davam etdirən Ş.Kuzəçi nəhayət Orxan İsayevin bu istiqamətdəki fəaliyyətini yüksək qiymətləndirib yazır:
“Sevindirici haldır ki, ədəbi-mədəni əlaqələr bu gün də davam edir. Yeni nəsil eyni xalq olan Azərbaycan və İraq türkmanları arsında Rəsul Rzanın, Qəzənfər Paşayevin, Əta Tərzibaşının, Abbas Zamanovun, Sinan Səidin, Əbdüllətif Bəndəroğlunun yaratmış olduğu əlaqələrin yaşaması istiqamətində yorulmadan çalışır. Bu gənclər arasında Orxan İsayevin xidmətləri danılmazdır. “Əta Tərzibaşının ədəbiyyatşünaslıq fəaliyyəti” adlı dissertasiya müdafiə edən Orxan bəy İraq –türkman ədəbiyyatı ilə bağlı bir neçə məqalənin müəllifidir. O, həm də mənim 2024-cü ildə Azərbaycanda AMEA Nizami Gəncəvi adına Ədəbiyyat İnstitutunun dəstəyi ilə nəşr olunan “Kərkükün milli tədqiqatçısı Əta Tərzibaşı” kitabımı Azərbaycan türkcəsinə çevirənlərdən biridir. Rəhbəri olduğum Kərkük Mədəniyyət Dərnəyinin Azərbaycanda ən fəal üzvlərindən biridir. Orxan İsayev elmi rəhbəri, İraq türkmanlarının mənəvi atası hesab edilən professor Qəzənfər Paşayev məktəbinin ən layiqli davamçısıdır.
Orxan qardaşım “Kərküklü Növrəs Qədim (Həyatı və yaradıcılığı, “Tarixçeyi-Növrəs” əsəri, qəzəlləri) adlı kitab yazmaqla Azərbaycan – İraq-türkman ədəbi-mədəni əlaqələrində yeni səhifə açmış oldu. Çünki bu günə qədər Azərbaycan klassik İraq-türkman ədəbiyyatının nümayəndələri haqqında kitab yazılmamışdır. Bu ilkdir. Bundan əlavə, Əbdürrəzaq Növrəsin “Tarixçeyi Növrəs” əsəri qədim Azərbaycan şəhəri olan İrəvan haqqındadır. Mən Azərbaycan tarixinə yaxından bələd olduğum üçün bu şəhərin azərbaycanlı qardaşlarımız üçün nə qədər əhəmiyyətli olduğunu yaxşı bilirəm. Orxan İsayevin Növrəs Qədimin məhz bu əsərinə müraciət etməsi, onu əski osmanlıcadan tərcümə edərək Azərbaycanda nəşr etdirməsi və kərküklü şairin həyat və yaradıcılığını tədqiq etməsi olduqca əhəmiyyətli və aktual işdir.
İraq-türkman ədəbiyyatının görməkli simalarından biri olan Əbdürrəzaq Növrəs haqqında Azərbaycanda belə bir kitabın yazılması olduqca təqdirəlayiq hadisədir. Müəllif kərküklü şairin həyat və yaradıcılığı ilə bağlı bir sıra qaranlıq məqamlara aydınlıq gətirir. Bu günə qədər Növrəsin doğum ili və atasının şəxsiyyəti ilə bağlı alimlərin tədqiqatlarını ümumiləşdirir, şairin türk, ərəb və fars dillərindən əlavə kürd dilini bilməsi faktını üzə çıxarır, “Tarixçeyi Növrəs” əsərinin ismi və yazılma tarixi ilə bağlı önəmli nəticələrə gəlir.”(səh: 8-9).
Ön söz yazıları prinsipcə oxuculara kitabı oxumaq ovqatı aşılayır. Şəmsəddin Kuzəçinin bu ön sözü də gənc alim Orxan İsayevin yazdığı bu kitabın ümumi səciyyəsini təqdim etməklə bu zəruri bilgilər fonunda oxucunu kitaba kökləyir.
Filologiya üzrə fəlsəfə doktoru Orxan İsayev də Kərküklü Növrəs Qədim haqqında söhbət açmazdan əvvəl İraq-türkman ədəbiyyatına ümumi baxış kontekstində nəzər yetirir:
“İraq-türkman ədəbiyyatı dedikdə, adətən XX əsrdə Kərkük və ətrafında mövcud olan ədəbiyyat nəzərdə tutulur. Lakin tədqiqatlar göstərir ki, bu ədəbiyyat qədim və zəngin tarixə malikdir. Ümumtürk ədəbiyyatının çox önəmli bir hissəsi Mesapotamiya ərazisində yaranıb. Bu ədəbiyyat digər türk xalqlarının ədəbiyyatından iki fərqli inkişaf tarixi keçməsilə seçilir. Belə ki, İraq-türkman ədəbiyyatı birinci inkişaf dövründə yarandığı vaxtdan XVI əsrin II yarısına qədər Azərbaycan ədəbiyyatının bir qolunu təşkil etmiş, ikinci inkişaf dövründə isə qeyd olunan tarixdən etibarən XX əsrin əvvəllərinə qədər Osmanlı ədəbiyyatının tərkibində öyrənilmişdir. İraq-türkman ədəbiyyatının Azərbaycan, daha sonra Osmanlı ədəbiyyatının bir hissəsi kimi mövcudluğu ilə bağlı Əta Tərzibaşı “Kərkük şairləri” əsərində yazır: “Buna (İraq-türkman əsəbiyyatına – O.İ.) Türk ədəbiyyatı demək daha uyğundur. Kərkük şairlərinin bir qismi Osmanlı türkcəsini, bir qismi, ən çox xalq şairləri Azəri-Türkman türkcəsini qullanmış və bu şivələr ədəbiyyatımızda bir-birinə qarışmışdır”.” (Səh: 11).
Bu gedişlə gənc alim çox doğru olaraq öncə İraq-türkman ədəbiyyatının ümumi mənzərəsini canlandırır, onun inkişaf mərhələlərinə aydınlıq gətirir. Bu da bir tədqiqatçı olaraq müəllifin problemə sistemli yanaşmasının göstəricisidir.
Bunun ardınca O.Ə.İsayev mövzuya “XVIII əsr İraq-türkman ədəbi mühitinə qısa nəzər” adı ilə ekskurs edib, 18-ci yüzilliyi İraq-türkman ədəbiyyatının ən zəngin mərhələlərindən biri olaraq səciyyələndirir. Məhz bu zəmin üzərində fikirlərini quran alim XVIII əsr İraq-türkman ədəbiyyatının ən görkəmli nümayəndələrindən olan Əbdürrəzaq Növrəsin həyatı haqqında söhbətə keçir. Onun doğum tarixinin dəqiq olmadığını qeyd edən tədqiqatçı XVIII əsrdə Kərkükdə doğulduğunu, ömrünün çox hissəsini Türkiyədə keçirdiyini, 1762-ci ildə isə Bursada vəfat etdiyini göstərir. Keşməkeşli, macəralı bir həyat keçirdiyini qeyd edən müəllif yazır: “Maraqlıdır ki, ömrünün böyük hissəsinin sürgündə keçməsinə səbəb olan çətin xasiyyəti və acı dili əsərlərinə sirayət etməmişdir. Tədqiqatçılar qeyd edirlər ki, şairin “Divan”ında Nadir şah haqqında yazdığı rübai və kobud sözlərdən ibarət iki qitəsindən başqa heç bir həcvə və yaxud hansısa Osmanlı məmurunun ünvanına yazılmış təhqiramiz ifadələrlə zəngin şeirlərə rast gəlmədik.”
Əbdürrəzaq Növrəsin niyə məhz Nadir şah haqqında yazdığı şeirlərdə təhqiramiz ifadələr işlətməsi də maraq doğurur. Fikrimizcə, şairin Nadir şaha olan münasibəti həyatında önəmli rol oynamış Azərbaycan səfəri ilə əlaqədardır. Əbdürrəzaq Növrəs Həkimoğlu Əli paşanın “xidməti-katib” olduğu vaxtda İrəvana gəlmiş, şəhərin Səfəvi qoşunlarından müdafiəsində yaxından iştirak etmişdir. Tarixi faktlar göstərir ki, Osmanlı ordusu İrəvanı müdafiə etdikdən sonra əks hücuma keçmiş və Təbriz də daxil olmaqla Səfəvi dövlətinin bir sıra mühüm şəhərlərini zəbt etmişdir. Siyasi səriştəsi olmayan II Təhmasibin hakimiyyəti zamanında buraxılmış bu səhvi Nadir şah aradan qaldırmış, onun səyi nəticəsində Osmanlı ordusu Azərbaycan şəhərlərindən çıxarılmışdır. Əbdürrəzaq Növrəsin Nadir şaha nifrətinin əsas səbəbini məhz bu tarixi hadisələrdə axtarmaq daha məntiqlidir.
Əbdürrəzaq Növrəsin Osmanlı sarayında yüksək nüfuza malik olmasına baxmayaraq, ömrünün bir hissəsini sürgünlərdə keçirməsi də böyük maraq doğurur. Yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi, bunun başlıca səbəbi şairin xasiyyəti ilə bağlı idi. Hər zaman haqqı deməyə çalışdığı üçün şairin başı bəlalar çəkmişdir. Əgər tədqiqatçılar bunu Növrəsin tünd xasiyyəti və acı dili ilə izah edirlərsə, digər tərəfdən onun heç kimdən çəkinməməsi, daim sözün düzünü deməsi, dövlət məmurlarının səhvlərini birbaşa üzlərinə söyləməsi şairin müsbət tərəfləri kimi xarakterizə edilməlidir. Bura Əbdürrəzaq Növrəsin himayəçisi sayılan Həkimoğlu Əli paşanın həyatda olmamasını da əlavə edə bilərik. Əli paşa həm Diyarbəkir valisi, həm sərəsgər, həm də sədrəzəm olduğu illərdə Növrəs Qədimin işləri daha yaxşı getmiş və çox zaman dövlət məmurları şairin ağır təbiətinə və acı dilinə “dözümlü” yanaşmışlar” (səh: 42-43).
Bundan sonra isə Orxan İsayev “Əbdürrəzaq Növrəsin yaradıcılığı və əsərləri” mövzusuna keçid edir, onun Osmanlı ədəbiyyatında ən çox Növrəs Qədim adıyla tanındığını bildirir, və bunu belə izah edir ki, “Onu Osmanlı ədəbiyyatının digər bir görkəmli nümayəndəsi Osman Növrəsdən (1820/21-1876) fərqləndirmək üçün bu cür adlandırmışlar. İlk dəfə Əbdürrəzaq Növrəsi “Növrəs Qədim” kimi Namiq Kamal 1874-cü ildə yazdığı “Təxribi-Xərabat” əsərində təqdim etmişdir. Ona qədər türkman şairi bütün mənbələrdə Əbdürrəzaq Növrəs kimi anılmışdı.” (səh: 44)
Daha sonra alim Əbdürrəzaq Növrəsin zəngin yaradıcılığından söz açır, bir neçə nəsr əsərinin müəllifi olsa da, əsasən şair kimi tanındığını göstərir.
“Tarixçeyi-Növrəs – İrəvan haqqında qiymətli tarixi əsər” adı ilə kitabda təqdim etdiyi yazıda Orxan İsayev əsərin adı, məzmunu ilə bağlı indiyədək aparılan araşdırılmalardakı yanlışlıqlara aydınlıq gətirib:
“Tarixçeyi-Növrəs” əsəri Əbdürrəzaq Növrəs Qədimin yaradıcılığında xüsusi yer tutur. Növrəsin tədqiqatçılar tərəfindən ən çox araşdırılan əsəri də “Tarixçeyi-Növrəs”dir. Osmanlı əsgərlərinin İrəvanda qazandığı böyük bir zəfərdən bəhs edən əsər Növrəs Qədimi bir nasir kimi də xeyli məşhurlaşdırmış, onu həm də bir tarix yazarı kimi tanıtmışdır.
Əsər tarixi faktlar əsasında təhkiyə üsulu ilə qələmə alınmış və Səfəvi hökmdarı II Təhmasibin 1731-ci ildə iki yüz əlli minlik qoşunla İrəvan qalasına hücumundan bəhs edir. Hücum xəbəri İstanbula çatar-çatmaz İrəvan qalasının müdafiəsi Diyarbəkir valisi Həkimoğlu Əli paşaya həvalə edilir. Bu əsnada Növrəs Qədim Əli paşanın yanında katib vəzifəsini icra edirdi. II Təhmasibin İrəvana hücumu zamanı Həkimoğlu Əli paşa az bir qüvvə ilə Azərbaycana gəlir və şəhərin müdafiəsinin təşkilinə rəhbərlik edir. Əbdürrəzaq Növrəs bütün bu tədbirlərin həyata keçirilməsində yaxından iştirak edir və tarixi hadisələri qələmə alaraq gələcək nəsillər üçün qiymətli əsər yazmış olur.
Əsərin məzmunundan aydın olur ki, Növrəs Qədimin Osmanlı qoşunları ilə İrəvana gəlməsində əsas məqsəd bu tarixi hadisələrin qələmə alınması olub. Bu faktın özü də sübut edir ki, Osmanlı dövlətinin yuxarı dairələrində şairin şəxsiyyətinə və qələminə böyük hörmət və ehtiram göstərilib. Əks halda osmanlılar üçün son dərəcə strateji əhəmiyyətə malik olan İrəvan qalasının müdafiəsi və əsas rəqibləri olan Səfəvi qoşunları ilə mübarizənin qələmə alınması və tarixi salnamə kimi gələcək nəsillərə ötürülməsi işi Əbdürrəzaq Növrəs Qədimə həvalə edilməzdi.
“Tarixçeyi-Növrəs” XVIII əsrdə yazılsa da, əsərlə bağlı bir sıra qaranlıq məqamlar bu gün də qalmaqdadır. Müxtəlif dövrlərdə ayrı-ayrı tədqiqatçılar əsərə müraciət etmiş, onunla bağlı araşdırma aparmışlar. Lakin bu tədqiqatların böyük hissəsi yanlış istiqamətdə aparılmış və bunun nəticəsi olaraq əsərin hansı tarixi hadisələr zəminində yazılması, mövzusu və adı düzgün dəyərləndirilməmişdir. “Tarixçeyi-Növrəs”lə bağlı tədqiqat aparan alimlərin böyük bir qismi əsərin Təbriz hadisələrindən bəhs etdiyini yazır. Bu yanlışlıqlar əsərin Berlin, Süleymaniyyə və İstanbulda saxlanılan hər üç əlyazma nüsxəsində olan və sonradan artırılan qeydlərdən qaynaqlanır.” (səh: 54-55)
Bu minvalla məsələyə aydın elmi münasibət sərgiləyən gənc alim əsərin adı, məzmunu ilə bağlı söylənilən yanlışlıqların haradan, necə qaynaqlanması və s. kimi suallara konkret münasibətini ortaya qoyur.
Beləcə, Tariximiz üçün də, ədəbiyyatımız üçün də çox dəyərli olan bir əsəri tarixin qaranlığından çıxaran filologiya üzrə fəlsəfə doktoru Orxan İsayev əsərin özünü də Azərbaycan dilinə tərcümə edib kitabda bizlərə çatdırıb. Gənc alimin bu fədakarlığını alqışlayır və uğurlar arzulayırıq!

Şakir Albalıyev,
filologiya elmləri doktoru, dosent

ADPU-nun dosenti, filologiya üzrə fəlsəfə doktoru

Ana dilimizin qorunması

milli kimliyimizin qarantıdır

Milli mənsubiyyətimizi, tarix və mədəniyyətimizi təmsil edən ana dilimiz tarixən öz inkişaf tempinə, milli köklərini qoruyub saxlamasına, ifadə imkanlarının genişliyinə və qədimliyinə görə seçilən dillər sırasındadır. Dilimizin qədimliyini ortaya qoyan çoxsaylı dəlillər və aparılan elmi araşdırmalar göstərir ki, xalqımızın tarixən zəngin və ahəngdar şifahi dili ilə yanaşı, özünəməxsus yazı sisteminə malik olan, əhatə dairəsinin genişliyi ilə fərqlənən dili olub. Qədim dövr tarixi araşdırmaçısı Bəxtiyar Aydın göstərir ki, “Dünyada ilk Turan imperiyası Azərbaycanda qurulmuşdur və böyük bir konfederasiya şəklində idi, quranlar da Saklar idi. Sak türk dövləti e.ə 665-ci illərdə Azərbaycanda qurulsa da, sərhədləri Tunaya, Anadoluya, Trakyaya, az qala Fələstinə və Misirə qədər uzanırdı. Herodotun yazdığına görə e.ə. 625-ci ilə qədər Saklar bütün Anadoluya hakim idi və bu dövlət o dərəcədə qüdrətli idi ki, bütün Asiya dövlətlərindən vergi alırdı. Əlifbanı, yazını, pulu ilk istifadə edən türklər Saklar olub. İlk Türk əlifbası isə Sak əlifbasıdır.Törəni yazılı hala salan ilk türklər Saklar olub”.
Böyük türkoloq Firudin Ağasıoğlu yazır ki, "Bizim ən qüdrətli dövlətlərimizdən biri də Saka (İşquz) dövləti olub (e.ə VII-V əsrlər), amma heç kim bu barədə danışmaq istəmir. Halbuki Herodot yazırdı ki, bu dövlət o dərəcədə qüdrətli idi ki, bütün Asiya dövlətlərindən vergi alırdı. "Kitabi-Dədə-Qorqud" dastanında belə yazılır ki, Dış Oğuzlularla İç Oğuzlular birləşib qalın (böyük) Oğuz Elini (Dövlətini) qurdular. Bu dövlət həmin dövlətdir. İşquz çarlığının ərazisi Güney Qafqazdan Urmiyə gölünə qədər uzanırdı".
Sözsüz ki, dilimizi qorumaq, ilk növbədə, onun qədim tarixinə, zəngin keçmişinə sahib çıxmaq deməkdir. Çünki ana dilinin qorunması milli kimliyin formalaşmasına birbaşa təsir göstərən amillərdəndir. Dil hər bir xalqın milli kimliyini xarakterizə edən, onu var edən, millət səviyyəsinə yüksəldən sütunlardan biri olduğu üçün hər bir millətin ruhu, dünyagörüşü, düşüncə tərzi, milli-mənəvi dəyərləri ana dili vasitəsilə ifadə olunur, ana dili vasitəsilə qorunur və nəsildən nəslə ötürülür. Bu mənada dil milli kimliyin, milli yaddaş və dövlətçiliyin qoruyucusudur. Dil xalqın tarixini özündə yaşadan, eyni milli kimlik daşıyıcılarını birləşdirən ən güclü milli-mənəvi dəyərdir. Unutmayaq ki, bu gün dünyanın müxtəlif ölkələrində yaşayan 80 milyondan artıq Azərbaycan türkünü birləşdirən əsas amillərdən birincisi məhz ana dilimizdir. Ona görə ana dilimizi dövlət dili səviyyəsinə qaldıran, qılıncı və qələmi ilə bu dilin keşiyində duran Şah İsmayıl Xətayi, haqlı olaraq, yazırdı ki, “Ey türk övladları, bir ovuc torpağınızı dünyanın var-dövlətinə, dilimizin bir sözünü ləl-cəvahirata dəyişməyin, onları qoruyun, sonrakı nəsillərə çatdırın!”

Ümummilli lider H.Əliyevin 18 iyun 2001-ci il tarixli fərmanında deyildiyi kimi, “Tarixin müxtəlif mərhələlərində dilimizə qarşı edilmiş haqsızlıqların, təzyiq və təhriflərin aradan qaldırılması üçün hazırda ölkəmizdə çox əlverişli şərait mövcuddur”. Təbii ki, yaranmış şəraitdən istifadə edərək indiyə qədər dilçiliyimizdə kök salmış bir sıra yanlış və təhrif olunmuş məsələlərin düzgün şəkildə araşdırılması, Azərbaycan dilinin mənşəyi, eləcə də türk dilləri içərisində rolu və mövqeyi məsələsinin aydınlaşdırılması kimi əhəmiyyətli mövzular hər birimizdən gərgin əmək, ciddi səy və milli ruh tələb edir.
Bu gün bir tədqiqatçı kimi qarşımızda duran əsas işlərdən biri də hələ neçə-neçə yüzillər bundan əvvəl Avropa alimlərinin tədqiqatlarında dilimizin qədimliyi, əhatə dairəsinin genişliyi haqqında fikirləri əks etdirən çoxsaylı mənbələrini üzə çıxarmaq, o mənbələrdə ifadə olunan həqiqətləri geniş kütlələrə və dünya elminə təqdim etməkdir.
Son vaxtlara ilk elmi qrammatikamızın banisi sayılan M.Kazımbəydən (XIX əsr) xeyli əvvəl türk-Azərbaycan dilinə dair tədqiqatlar aparmış F.Arcenti (1533), P.Ferraquto (1611), G.Miqiza (1612), eləcə də Pietro della Valle (1620) və onlarca digər Qərb dilçilərinin adlarının ortaya çıxarılması dilimizin uzun müddətdən bəri Avropa alimlərinin diqqətini cəlb etdiyini göstərir. Məşhur italyan səyyah və ədib Pietro della Vallenin 1620-ci ildə qələmə aldığı "Türk dilinin qrammatikası" (Azərbaycan dilinin orijinal qrammatikası) adlı əsəri bu araşdırmalar içərisində xüsusi yer tutur.
Dəyərli elmi tədqiqatları ilə diqqəti cəlb edən alim Zaur Əliyev 1882-ci ildə Vyanada nəşr edilən, Bavariya Dövlət Kitabxanasının Şərq kolleksiyasında saxlanılan, müəllifi Vyanada İmperator Elmlər Akademiyasının həqiqi üzvü və professor Fridrix Müller olan “Dilçilik Elminin Əsasları” adlı kitabını oxuculara təqdim edirək yazır: “Kitabın əhəmiyyəti ondadır ki, XIX əsrin sonlarında Avropa elmi artıq "Azərbaycanlı" və "Azərbaycan dili" anlayışlarını müstəqil bir etnik və linqvistik vahid kimi qəbul edirdi. Bəzi digər mənbələrin hamını "Tatar" adlandırdığı bir dövrdə, Müllerin bu cür dəqiq təsnifat verməsi elmi baxımdan böyük addım idi. Yəni o, xalqı ümumi "Tatar" dumanından çıxarıb, konkret Azərbaycanlı kimliyi ilə təqdim edir”.
Alim göstərir ki, “Fridrix Müller bu kitabda Azərbaycanı sadəcə bir coğrafi ad deyil, "mədəniyyətlərin kəsişmə nöqtəsi və dilin hakim olduğu bir mərkəz" kimi qələmə verir, eyni zamanda Azərbaycan türklərinin yaşadığı ərazilərin sadəcə indiki Azərbaycan Respublikası ilə məhdudlaşmadığı, həmçinin Cənubi Azərbaycan və Dağıstanın bəzi hissələrini əhatə etdiyi qeyd olunur. Onun fikrincə, Azərbaycanlılar daha çox oturaq, mədəni və şəhərli bir cəmiyyət quruluşuna malikdirlər, halbuki Mərkəzi Asiya türkləri o dövrdə hələ də daha çox köçəri həyat tərzini qoruyub saxlayırdılar.Ona görə bura yüksək dil mədəniyyətinə malik, böyük bir coğrafiyaya hökm edən və özünəməxsus etnik kimliyi olan bir ölkədir. Azərbaycan türkcəsi sadəcə bu xalqın öz daxilində danışdığı dil deyil, həm də Qafqazda və İranın şimalında müxtəlif xalqlar arasında ortaq ünsiyyət vasitəsidir”.
Göründüyü kimi, dilimiz həm də xalqımızın etnik kimliyini dünyaya təqdim etdirən, onu “mədəniyyətlərin kəsişmə nöqtəsi və dilin hakim olduğu bir mərkəz” kimi tanıtdıran milli varlığımızdır və bu milli-mənəvi dəyərimizi qorumaq bizim hər birimizin vicdan və vətəndaşlıq borcudur. Bu gün biz öz dilimizi, milli-mənəvi dəyərlərimizi qorumaqda daha məsuliyyətli və diqqətli olmalıyıq. Çünki qloballaşmanın gətirdiyi nailiyyətlərlə bərabər mədəniyyətlərin qarışması, milli dəyərlərin itməsi kimi təhlükələrinin də olduğu hamıya məlumdur. İnternet şəbəkəsinin genişləndiyi, rəqəmsal vasitələrin günbəgün inkişaf etdiyi şəraitdə, ilk növbədə, təsirə məruz qalan, təhlükə ilə üzləşən milli-mənəvi dəyərlərdir ki, bunların da başında dil dayanır. Başqa sözlə desək, mədəni eyniləşmə dövründə yerli xalqlar və milli dillər yox olma təhlükəsi ilə üz-üzə dura bilər. Çünki qloballaşma yad dillərin və mədəniyyətlərin təsirinə düşmək, milli yaddaşdan uzaqlaşmaq baxımından ciddi təhlükə mənbəyidir. Bu isə təkcə bir dilin deyil, onun təmsil etdiyi millətin və dövlətçiliyin də təhlükə altına düşməsi deməkdir. Ona görə də hər bir millətin qloballaşma dövründə öz milli dilini bu təhlükədən qorumaq üçün ciddi strateji dövlət proqramı olmalıdır. Bu baxımdan ölkəmiz müstəqillik əldə etdikdən sonra ana dilimizin qorunması uğrunda bir sıra mühüm addımların atılması təqdirəlayiqdir. Xüsusilə Ümummilli Liderimizin dövlət dilimizin qorunması və inkişafı istiqamətdə atdığı addımlar, ölkə prezidenti, Ali Baş Komandan İlham Əliyev cənablarının bu yöndə ardıcıl siyasəti, qəbul olunmuş çoxsaylı fərmanlar, ölkəmizdə bu istiqamətdə vahid dövlət proqramının mövcud olması gözlənilən təhlükənin qarşısını almağa imkan yaradır. Elə Prezident İlham Əliyevin son çıxış və müsahibələrində bu məsələyə xüsusi yer ayrılması, qətiyyətli mövqe nümayiş etdirməsi də bu istiqamətdə görülən işlərin intensivliyindən xəbər verir. Bizim isə hər birimizin ziyalı və vətəndaş olaraq üzərimizə düşən vəzifələrdən biri dilimizi yad sözlərin təsirindən qorumaq, onu korlamasına imkan verməməkdir. Təbii ki, tarixən hər bir dilin digər dillərlə əlaqəsi olmuş, bir dil digərinə söz vermiş, digər dildən söz almışdır. Lakin bu proses o zaman əhəmiyyətli xarakter daşımış, dilin tənəzzülünə deyil, inkişafına təkan vermişdir ki, bu proses tamamilə təbii şəraitdə həyata keçirilmişdir. Yəni başqa dillərdən yalnız ehtiyac olduğu halda sözlər alınmış, zərurət ortaya çıxmadıqca dilin öz vahidləri fikrin ifadəsində əsas yer tutmuşdur. Təəssüflər olsun ki, müasir qloballaşma şəraitində dilimizə yad sözlərin lüzumsuz şəkildə daxil olmasına tez-tez rast gəlirik. Xüsusilə gənc nəslin dilində yersiz alınmalar, qeyri-normal ixtisar formaları, yad vahidlər tez-tez işlənilir ki, bu da bir ziyalı kimi şəxsən məni narahat edir. Məsələnin ciddiyyətini dərk edən cənab Prezidentimiz çox doğru vurğulayır ki, əcnəbi sözlərin lüzumsuz olaraq dilimizə gətirilməsi, qarışıq ifadələrin işlədilməsi dilin strukturunu zədələyir. Dilimizin qədim və zəngin dil olduğunu vurğulayan ustad Şəhriyar təsadüfi demirdi ki, “Türkün dilitək sevgili, istəkli dil olmaz, Özgə dilə qatsan, bu əsil dil əsil olmaz”.
Dilin inkişafı ilə onun saflığı arasında tarazlığı qorumaq üçün dilə göstərilən yad təsirlərin zərərsizləşdirilməsinə nail olmaq vacibdir. Azərbaycanın dövlət ideologiyası məhz dil, milli ənənə və tarixi köklər üzərində qurulduğundan milli dəyərlər sistemimizə sahib çıxmaq hər birimizdən ciddi məsuliyyət tələb edir. Bu gün Azərbaycan ailələri üçün ən mühüm məsələ övladlarının ana dilli məktəblərdə orta təhsil almasıdır. Hər bir uşağın milli-mənəvi dəyərlərə, millik kimliyinə, dilinə və dövlətinə bağlı şəxsiyyət kimi yetişdirilməsi üçün ibtidai və orta təhsili doğma dilində alması cox ciddi məsələdir. Təəssüflər olsun ki, hələ də bir çox ailələrimizdə övladlarımız rus və digər xarici dillərdə orta təhsil alır. Təbii ki, ölkə prezidentimizin qeyd etdiyi kimi, hər bir gəncin xarici dilləri bilməsi gələcək inkişaf baxımından strateji əhəmiyyətə malik məsələdir. Lakin xarici dilləri bilmək orta təhsilin yad dillərdə alınması hesabına olmamalı, hər bir şəxs ana dilini mükəmməl bilməklə xarici dilləri də öyrənməyə səy göstərilməlidir. Güman edirəm ki, ana dilinə ögey münasibətin qarşısını almaq üçün dövlət qulluğuna və digər müəssisələrə işə qəbul zamanı bu yöndə tələblər bir qədər də sərtləşdirilməli, hər bir vətəndaşın öz ana dilini mükəmməl şəkildə bilməsi prioritet məsələ hesab edilməlidir. Bu halda dövlətçiliyimizin əsasını təşkil edən “Güclü dövlət - milli ruh” ideologiyamız tam şəkildə reallaşmış olacaq.

Məktəbin görünməyən gücü:

Dərsdən kənarda

formalaşan şəxsiyyətlər

Məktəbdə hər şey dərs zamanı ilə ölçülmür. Bəzən şagirdin potensialı qiymət cədvəllərində yox, dərsdən sonrakı saatlarda üzə çıxır. Sinifdə arxa partada sakit oturan bir uşaq səhnədə özünü inamla ifadə edə, idman meydanında komandanı arxasınca apara, sosial layihədə məsuliyyət götürə bilər. Məhz bu anlarda biz şagirdi fərqli tərəfdən tanımağa başlayırıq.
Bu gün “məktəbdənkənar fəaliyyətlər” dediyimiz anlayış əslində daha geniş məna daşıyır. Bu, sadəcə dərnək və məşğələ deyil. Bu, sinifdənkənar inkişaf və özünüifadə mühitidir. İdmanla yanaşı incəsənət, musiqi, teatr və natiqlik klubları, elmi-tədqiqat və texnologiya yönümlü layihələr, sosial və ekoloji təşəbbüslər, intellektual oyunlar, icma ilə əməkdaşlıq proqramları– bütün bunlar şagirdin fərqli bacarıqlarını üzə çıxaran sahələrdir. Bu mühitlərdə uşaq yalnız öyrənmir, özünü tanıyır. Ünsiyyət qurmağı, komandada işləməyi, məsuliyyət daşımağı, liderlik etməyi, fikrini ifadə etməyi öyrənir. Bunlar nə testlə ölçülür, nə də bir dərsin içində tam formalaşır, amma həyat üçün ən vacib bacarıqlar məhz bunlardır.
Şagirdyönümlü yanaşma burada öz mahiyyətini göstərir. Hər uşaq eyni sahədə uğurlu ola bilməz, lakin hər uşağın güclü olduğu bir istiqamət vardır. Məktəbin vəzifəsi bu istiqamətləri təyin etmək, şagirdə seçim imkanı yaratmaqdır. Uşaq maraq göstərdiyi sahədə iştirak etdikdə, həmin fəaliyyət onun üçün məcburiyyət yox, inkişaf fürsətinə çevrilir. Bu prosesdə valideynlərin rolu isə çox vaxt yetərincə vurğulanmır. Valideynlər bəzən məktdənkənar inkişafı düzgün qiymətləndirmir, diqqəti yalnız akademik nəticələrə yönəldirlər. Halbuki bu fəaliyyətlər uşağın şəxsiyyət kimi formalaşmasının əsas mərhələlərindən biridir. Valideyn uşağın marağını görməli, onu dinləməli və bu seçimə hörmət etməlidir. Uşağı yalnız “faydalı görünən” sahələrə deyil, özünü rahat hiss etdiyi istiqamətlərə yönəltmək uzunmüddətli inkişaf üçün daha sağlam yanaşmadır. Təhsil müəssisələri və valideynlər bu məsələdə ayrı-ayrı tərəflər deyil. Müəssisə imkan yaradırsa, valideyn təşviq etməli, məktəb müşahidə edirsə, valideyn dəstəkləməlidir. Bu əməkdaşlıq olduqda şagird özünü tək hiss etmir, seçimini daha cəsarətlə edir.
Məktəbdənkənar inkişaf mühitinin gücü ondadır ki, burada uşaq səhv etməkdən qorxmur, çəkinmir. Burada o, nəticəyə yox, prosesə fokuslanır. Məhz bu proses onun özgüvənini artırır, məktəblə münasibətini möhkəmləndirir və gələcək seçimlərinə işıq tutur.
Bu gün məktəbin gücü yalnız akademik göstəricilərlə ölçülmür. Məktəbin gücü şagirdin sinifdən kənarda da inkişaf edə bilməsi, valideynin bu inkişafı anlaması və dəstəkləməsi ilə ölçülür.
Unutmayaq ki, şagirdi müstəqil şəxs kimi bir bütöv olaraq görən ailə və məktəb, cəmiyyət üçün daha faydalı, hazırlıqlı fərdlər yetişdirir.

Günay Qurbanova,
Bakı Şəhəri üzrə Təhsil İdarəsinin sektor müdiri

Əcnəbi tələbələrlə

"Miqrasiya qaydaları"

mövzusunda tədbir

keçirilib.


Azərbaycan Texniki Universitetində əcnəbi tələbələrlə "Miqrasiya qaydaları"mövzusunda tədbir keçirilib.
QHT-lərə Dövlət Dəstəyi Agentliyinin maliyyə yardımı və "Miqrasiya Sahəsinin İnkişafı" İctimai Birliyinin təşkilatçılığı ilə Azərbaycan Texniki Universitetində "Azərbaycanda təhsil alan əcnəbi tələbələr arasında miqrasiya qaydaları, tibbi əlçatanlıq və ölkə tanıtımı mövzularında maarifləndirmə" layihəsinin yekun tədbiri keçirilib. Tədbiri giriş sözü ilə açan Universitetin Kommunikasiya şöbəsinin müdiri Səfa Bağırov tədbir iştirakçılarını rəhbərlik adından salamladı, dövlətimizin təhsilə qayğısından və Universitetdə tələbələr üçün yaradılan şəraitdən danışdı. Dövlət Miqrasiya Xidməti əməkdaşlarının ali məktəblərdə əcnəbi tələbələrlə görüşlərinin əhəmiyyətini vurğuladı.
Layihə rəhbəri, DMX yanında ictimai şuranın üzvü Vidadi Fətullayev, layihənin məqsədi, Elm və Təhsil Nazirliyi, Dövlət Miqrasiya Xidməti və digər dövlət qurumlarının gördükləri işlər və ictimai təşkilatların bu sahədə dövlət qurumları ilə əməkdaşlığı barədə ətraflı danışdı. DMX-nin Miqrasiya siyasəti və hüquqi təminat baş idarəsinin Hüquqi təminat idarəsinin rəis müavini Xəyalə Abbasova, mövcud miqrasiya qaydaları haqqında geniş məlumat verdi.
Tədbirdə iştirak edən əcnəbi tələbələri maraqlandıran suallar, Miqrasiya nəzarəti baş idarəsinin baş inspektoru Tural Kərimov, Miqrasiya proseslərinin tənzimləmə baş idarəsinin baş inspektoru Ruslan Ağayev, Miqrasiya proseslərinin təhlili və informasiya təminatı baş idarəsinin inspektoru Ayxan Rzayev tərəfindən ətraflı cavablandırıldı. Miqrasiya qanunvericiliyinin əcnəbi tələbələrlə bağlı maddələrinə dair izahatlar verildi.
Universitetin Beynəlxalq əlaqələr şöbəsinin müdiri Orxan Vətənxah və Beynəlxalq əlaqələr şöbəsinin mütəxəssisi Cavanşir Həsənov əcnəbi tələbələrin qeydiyyat, təhsil prosesləri və cəmiyyətə inteqrasiyası sahəsində atılan addımlardan bəhs etdilər.
Çıxış edən iştirakçılar, tədbirin keçirilməsinə dəstək olan QHT-lərə Dövlət Dəstəyi Agentliyi, Dövlət Miqrasiya Xidməti və Azərbaycan Texniki Universitetinin rəhbərliklərinə minnətdarlıqlarını bildirdilər.

Bərdədə maarifləndirici

tədbir keçirilib - FOTOLAR

“Uşaqların Gələcəyi Naminə” İctimai Birliyi Azərbaycan Respublikasının Qeyri -Hökumət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Agentliyinin maliyyə dəstəyi ilə "Mili-mənəvi dəyərlərin aşılanmasında məktəb və ailənin rolu" adlı layihəsi çərçivəsində fəaliyyət planına uyğun olaraq növbəti tədbirini Bərdə Şəhər 3 saylı tam orta məktəbdə keçirib.

QHT sədri Könül Quliyeva əvvəlcə layihə mövzusu, layihə çərçivəsində həyata keçiriləcək tədbirlərlə bağlı tədbir iştirakçılarına qısa məlumat verib. O, qeyd edib ki, milli-mənəvi dəyərlərin qorunması, gələcək nəsillərə ötürülməsi dövlət siyasətinin əsas prioritet istiqamətlərindəndir. K.Quliyeva vurğulayıb ki, gənclərin sağlamlığının qorunmasına yalnız bədən tərbiyəsi və idmanın təbliğ edilməsi ilə deyil, həm də maarifləndirmə işinin təkmilləşdirilməsi ilə nail olmaq olar.

QHT sədri yeniyetmə və gənclərin pis vərdişlərini təkcə onlar üçün deyil, bütün cəmiyyət üçün böyük bəlaya çevrildiyini qeyd edərək onları sağlam həyata səsləyib:
"Bu gün narkomaniya gənclərimiz üçün bir bəlaya çevrilib. Rəsmi statistikaya görə, bu gün ölkədə 40 minə yaxın narkotik istifadəçisi var ki, onların da əksəriyyəti gənclərdir. Narkomaniya artıq məktəb və universitetlərə üz tutub, biz narkomanlarla hətta nəqliyyatda və digər xidmət sahələrində üzləşirik. Əlbəttə, kütləvi hal almış bu bəlanın qarşısını almaq çox çətindir. Amma mümkündür. Bu sahədə maarifləndirmə işini genişləndirməli və təkmilləşdirməliyik. Narkomaniyaya qarşı mübarizə yalnız xəbər formatlı televiziya proqramlarında bu mövzuda kriminal xəbərlər təqdim etməklə məhdudlaşmamalıdır. Layihənin məqsədi dövlət qurumları ilə sıx əməkdaşlıq çərçivəsində daha təsirli üsullardan istifadə etmək, maarifləndirmə işini məzmunlu və mənalı təşkil etməkdir. Biz hamımız sağlam gəncliyin yetişməsində səylərimizi birləşdirməliyik".

QHT sədri onu da vurğulayıb ki, dövlət gənclər siyasətinin ən mühüm istiqamətlərindən biri kimi ölkəmizdə gənc nəslin vətənpərvər ruhda tərbiyəsi daim diqqət mərkəzindədir. Əsası ümummilli lider Heydər Əliyev tərəfindən qoyulan dövlət gənclər siyasəti bu gün onun layiqli davamçısı, Azərbaycan Respublikasının prezidenti İlham Əliyev tərəfindən uğurla davam etdirilərək mahiyyət və keyfiyyətcə yeni mərhələyə qədəm qoyub.

Daha sonra Bərdə Şəhər 3 saylı tam orta məktəbin direktoru Elgün Qocamanov, Bərdə Şəhər İcra hakimiyyətin məsul əməkdaşı Leyla Mehdiyeva mövzu ilə bağlı çıxış edərək fikirlərini söyləyiblər.
Milli Mədəniyyətin Təbliği İB-nin sədri Jalə Cəfərova isə “Sağlam ailə-məktəb münasibətləri sağlam həyat tərzinin mühüm amili kimi” mövzusunda tədbir iştirakçılarını maarifləndirib.

Sonda şagirdləri maraqlandıran suallar cavablandırılıb və mövzu ilə bağlı müzakirələr aparılıb.