TƏBRİK EDİRİK!

Əziz sinif yoldaşlarım, Qafan Şəhər 4 nömrəli orta məktəbin 1973-cü il məzunları, məktəb illərimin xoş xatirələri ilə dolu gözəl insanlar Gülşən xanım Allahverdiyeva və Adilə xanım Aslanova! Sizi 70 illik yubileyiniz münasibəti ilə öz addımdan, ailəmiz, sinif yoldaşlarımız adından ürəkdən təbrik edirəm. Sizə möhkəm can sağlığı, uzun, xöşbəxt, mənalı ürəyinizcə olan gözəl bir ömür arzu edirəm. Növbəti yubileylərinizi doğma yurdumuzda Zəngəzurumuzda, doğulub boya -başa çatdığınız dədə-baba ocağında toy- bayram kimi qeyd edək. Nəvə- nəticə toyu görəsiniz!
Aşağıdakı ürək sözlərimi Zəngəzur çiçəklərindən bağlanmış buket əvəzi qəbul edin:



Ay, apreldə ad gününləri olanlar,
Yetmiş yaşı tamam olan uşaqlar.
Ad gününüz mübarəkdir, mübarək!
Biri Adilədir o biri Gülşən,
Həyatda həmişə olasınız şən!

Bu bahar çağının açılan gülü,
Nərğizi, bənövşəsi, şehli çəməni,
Məktəb illərimizin xatirələri:
Biri Xələcdəndi, biri Bəkdaşdan,
Bunların sorağı gəlir Qafandan.

Həyatda həmişə hörmətli olun,
Ruhunuz sağlam olsun, başınız uca,
Dostluqda, yoldaşlıqda önlərdə olun!
Ömür kitabınız sevinclə dolsun,
Nəvəli, nəticəli ömrünüz olsun,
Tutub əllərindən yüz il yaşayın!
Yurdumuz Zəngəzurun adın daşıyın!

Əlövsət Xalıqverdiyev.
25.03.2026

Qasım bəy Zakirə aid olmayan qoşmalar üzə çıxdı - AMEA açıqladı

Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Məhəmməd Füzuli adına Əlyazmalar İnstitutunda aparılan tədqiqatlar nəticəsində Qasım bəy Zakirin yaradıcılığı ilə bağlı bəzi elmi faktlar əldə edilib.
Bu barədə AMEA-dan məlumat verilib.
Bildirilib ki, araşdırmalar zamanı indiyədək nəşr olunmuş əsərlərdə yol verilmiş qüsurlar aradan qaldırılıb, arxiv və əlyazma materiallarının təhlili nəticəsində şairin müxtəlif janrlarda yazdığı 29 yeni şeir onun külliyyatına daxil edilib:
"Bununla yanaşı, 1964-cü il nəşrində “Əlavələr” bölməsində şübhəli hesab edilən “Hacı Böyük bəyə” adlı müxəmməsin Qasım bəy Zakirə məxsus olduğu tutarlı elmi faktlarla sübuta yetirilib.
Tədqiqat zamanı müəlliflik məsələlərinə də yenidən baxılıb. Belə ki, “Ölümü” rədifli müxəmməs, eləcə də “Üstünə”, “Gəlmədi” və “Oldu” rədifli qoşmaların Zakirə deyil, şəkili şair Molla Qasım Zakirə aid olduğu müəyyənləşdirilib və bu nümunələr Qasım bəy Zakirin əsərləri sırasından çıxarılıb.
Əldə olunan nəticələr əsasında nəşr edilən “Qasım bəy Zakir. Əsərləri” kitabı şairin irsinin tam və elmi cəhətdən dəqiqləşdirilmiş külliyyatı kimi qiymətləndirilir".

Təbrik edirik!

Bu gün qardaşım Əlövsətin 70 yaşı tamam olur. 70 illik ağrı-acılı, acılı-şirinli günlər yaşamış hər kəs mütləqdir ki, o zirvədən geri boylanır. Özündən sonra qoyduğu izə, qazandığı ad-sana, ətrafındakıların nəzərində tutduğu mövqeyə bir nəzər yetirir. Bəri başdan qeyd edək ki, Əlövsət bəy istiqanlı, od-ocağa, yurda bağlı, dostluqda sədaqətli, ailəcanlı, işinə məsuliyyətli, vətənini sevən qürurlu bir vətəndaşdır. Gəlin daha yaxından tanış olaq:

Xalıqverdiyev Əlövsət Məmmədəli oğlu 1956-cı il aprelin 9-da Qərbi Azərbaycanın Zəngəzur mahalının Qafan rayonunun Yuxarı Gödəkli kəndində- kəndin bünövrəsini qoyan Eyvazxanlı tayfasının nüfuzlu bir ailəsində dünyaya göz açıb. 5 uşaqlı ailənin ilk övladıdır. Əlövsət dünyaya göz açandan həyətlərindəki azman palıd ağacını görüb. Uşaqlıq çağlarını onun dövrəsində oynamaqla, başına dırmanmaqla keçirib. Demək olar ki, elə məğrurluğu da o qocaman palıd ağacından, gəzdiyi Zəngəzur dağlarından götürüb.

Əlövsət Xalıqverdiyev 8-ci sinfi əla qiymətlərlə Yuxarı Gödəklidə, 10-cu sinfi isə 1973-cü ildə Qafan şəhər 4 №-li Azərbaycan orta məktəbində bitirib. Elə həmin il də Azərbaycan Neft Kimya (inst.) Akademiyasına qəbul olaraq ali təhsili uğurla başa vurub. 1975-1977-ci illərdə Sovet Ordusu sıralarında hərbi xidmətdə olub.

O, hələ tələbəlik illərindən əmək fəaliyyətinə başlayıb.
1977-ci ildən 2012-ci ilə kimi Azəbaycan Zərgərlik Sənaye İstehsalat Birliyində fəaliyyət göstərib. İstehsalatda işgüzarlığı, məsuliyyəti, təşkilatçılıq qabiliyyəti ilə həmişə seçilib. Ona görə də xarakterindəki bu yüksək keyfiyyətlər nəzərə alınaraq 1990- ildə SSRİ dağılanda müstəqil Azərbaycan Respublikasının milli atributlarının dəyişdirilməsi, (milli pulun eskizinin hazırlanması) Azərbaycan Dövlət mükafatlarının- orden və medalların ərsəyə gəlməsi kimi məsuliyyət tələb edən şərəfli bir iş ona etibar edilib.

Onun həyat yolunun narahat günləri, yuxusuz gecələri doğma yurdu Zəngəzurun itkisi ilə başlayıb. Azərbaycanın dörd bir yanına səpələnmiş qaçqın və köçkünlərimizi axtarıb tapmağı, uyğun bir yerdə məskunlaşdırmağı, maddi kömək etməyi, onlara mənəvi dayaq olmağı bu ağır tarixi məqamda özünə borc bilib.

Hələ 1990- ildə eşidəndə ki, Zəngəzurda kənddə və diğər yerlərdə ermənilər qəbiristanlıqları dağıdıblar, o buna dözməyib. Heç nəyə məhəl qoymadan həyatı bir riskə gedib dağıdılmış qəbirlərin şəklini çəkib gətirmişdir. Erməni vandallarının törətdikləri barədə gördüklərini yazaraq “Vətən səsi” qəzetində “Yurd çağrışı" sərlövhəli məqalə ilə çıxış edib. Yurd həsrəti Əlövsət Xalıqverdiyevi heç vaxt rahat buraxmayıb. O, Vətən dərdini qələmi ilə ovutmağa çalışıb. Azərbaycan Radiosunda dəfələrlə çıxış edib. Müəllifi olduğu “Zəngəzurda keçən günlər" və “Qayıt anam qayıt gəl" verilişləri Azərbaycan Teleradiosunun “Qızıl fond”unda saxlanılır.

Əlövsət Xalıqverdiyev peşə fəaliyyəti ilə bərabər ictimai-siyasi fəaliyyətlə də məşğul olur. Beləki 2004-cü ildən “DAYAQ" İctimai Birliyini təsis edib. Bu yolla qaçqınlara və deportasiyaya məruz qalanlara yardım edir.

O, həmyerlisi, ixtisasca həkim olan İsbiyeva Rəqibə Qabil qızı ilə ailə qurub. Birlikdə üç övlad böyüdüblər. İki nəvənin qayğıkeş babasıdır. Övladlarının ikisi Rəqibə xanımın peşəsinə yiyələniblər. Günel göz həkimi- cərrahdır. Elnur Xalıqverdiyev də həkimdir. Kamil isə Bakı Biznes Universitetinin məzunudur.

Mənə dogma olan bu ailənin başçısı Əlövsət Məmmədəli oğlu Xalıqverdiyevi 70 illik yubileyi münasibəti ilə ürəkdən təbrik edirəm, ona sağlam-uzun ömür və Zəngəzurlu günlər arzulayıram!
Sevgi və sayğılarla:
Tamxil Ziyəddinoğlu

Şiviloğulları ocağının yurd həsrətli

İsgəndər İsmayıl oğlu

Daha bir yurd həsrətli ziyalımız dünyadan köçdü. Bu gün haqqında söhbət açacağımız ziyalımız Qərbi Azərbaycanın Ağbaba elinin Kiçik Təpəköy kəndində dünyaya göz açmış Şiviloğulları nəslinin dəyərli övladı İsgəndər İsmayıl oğludur. Onun mənsub olduğu Şiviloğulları nəsli Qarapapaq türk boyunun bir qoludur.

Kimdir Şiviloğulları?

Bu nəsli 16-cı əsrdə Qanuni Sultan Süleyman dönəmində Bahadır bəyin başçılığı ilə Qarabağdan Qazağa, oradan Borçalıya, Ahıskaya, nəhayət, Anadoluya köç ediblər.
Hərbi keçmişə malik olan Şiviloğulları Çıldır bölgəsində məskunlaşaraq ərazinin rus və ermənilərə qarşı müdafiəsinə mühüm töhvələr vermişlər.
Zamanla Ağrı, Muş, Vakfıkebir, Sivas, Ərzurum, Reyhanlı bölgələrinə dağılaraq Ağrıda Şiviloğulları Bahadır, Bağatır və Baltaçı soyadlarını, Çıldırda isə Koca soyadını daşıyıblar.
Türkiyədə hərbi sahədən başqa millət vəkili və bələdiyyə başqanı kimi mühüm postlar da tutublar. Belə ki, Qəhrəman bəyin oğlu Mehmet Rüstəm Bahadır Qars millət vəkili və bir müddət Qars bələdiyyə başqanı vəzifələrində çalışıb.
İsgəndər İsmayıl oğlu isə Şiviloğullarının Qərbi Azərbaycanın Ağbaba mahalında yaşayan nümayəndələrindəndir. Şiviloğullarının ata-baba ocağı olan Kiçik Təpəköy kəndi Qars vilayətinin Qars qəzasının Ağbaba nahiyəsində yerləşsə də sonrada Ermənistan (Qərbi Azərbaycan) sərhədləri daxilində qalmışdır.
Toponim Azərbaycan dilində “kiçik dağ, dağ” mənasında işlənən təpə sözü ilə müasir türk dilində “kənd” mənasında işlənən “köy” sözlərinin birləşməsindən əmələ gəlmişdir. “Böyük” fərqləndirici əlamət bildirir. Sonralar Böyük Təpəköylə yaxınlığındakı Kiçik Təpəköy kəndləri birləşdirilmiş və Təpəkənd adlandırılmışdır.
Ermənistan prezidentinin 3 aprel 1991-ci il tarixli fərmanı ilə kəndin adı dəyişdirilərək “Berdaşen” qoyulmuşdur. “Ermənistan Respublikasının inzibati-ərazi bölgüsü haqqında” 7 noyabr 1995-ci il tarixli Qanuna əsasən Şirak vilayətinin inzibati ərazisinə daxil edilmişdir.
Ağbaba elinin dəyərli övladı İsgəndər İsmayıloğlu bütün həyatını xalqın maariflənməsinə həsr etmiş bir ziyalıdır. O, 12 yanvar 1938-ci ildə Ağbaba elinin Kiçik Təpəköy kəndində anadan olmuşdur. Atası İsmayıl Mikayıl oğlu 1941-ci ilin payızında İkinci Dünya müharibəsinə yola düşmüş 28.09.1942-ci ildə Şimali-Qafqazda gedən döyüşlərdə həlak olmuşdur. Onu da qeyd edək ki, İsmayıl Mikayıl oğlunun özündən başqa 3 qardaşıda II Dünya müharibəsinin qurbanı olmuşlar. İsmayıl kişinin tək yadigarı olan İsgəndər müəllim anası Qızlarbəyi xanım və ata nənəsi Güləbatın xanımın himayəsində böyümüşdür. O, Kiçikç Təpəköy kənd 7 illik məktəbini bitirəndən sonra Güllücə kənd orta məktəbində təhsilini davam etdirərək 1956-cı ildə orta təhsil başa vurmuşdur. 1957–1960-cı illərdə Sovet Ordusunda hərbi xidmətdə olmuşdur. 1960–1968-ci illərdə kolxozda tabelçi və ilk partiya təşkilatının katibi vəzifəsində işləmişdir.

Müəllim olmaq arzusu ilə hazırlaşıb sənədlərini 1962-ci ildə ADPU-nun (keçmiş APİ) ibtidai təhsil fakültəsinin qiyabi şöbəsinə təqdim etmiş və qəbul olunmuşdur. 1966-cı ildə oranı bitirib, ali pedaqoji təhsil almışdır. Elə ali məktəbə qəbul olduğu ildən yeni istifadəyə verilmiş Kiçik Təpəköy kənd orta məktəbində ibtidai sinif müəllimi kimi pedaqoji fəaliyyətə başlamış və 1988-ci ilədək orada çalışmışdır. İsgəndər müəllim rayonun adlı-sanlı ibtidai sinif müəllimlərindən olmuşdur. Anadan olmasının 50 illiyi ilə əlaqədar olaraq 1988-ci ildə RXMŞ tərəfindən fəxri fərmanla təltif edilmişdir. Valideynlər və şagirdlər arasında dərin nüfuzu vardı. Onun vaxtı ilə dərs dediyi şagirdlərin bir çoxu təhsillərini davam etdirib savadlı və bacarıqlı mütəxəssislər oldular. Onların arasında özlərini elmə həsr edən şəxslər və digər peşə sahibləri də var.
1988-ci ildə məlum hadisələrlə bağlı olaraq onun ailəsi də Bakı şəhərinin Zabrat qəsəbəsində məskunlaşmış və o, pedaqoji fəaliyyətini 81, 22 saylı tam orta məktəblərdə davam etdirmişdir. 2013-cü ildən təqaüdə çıxmışdır. O, 8 mart 2026-cı ildə Bakı şəhərində dünyasını dəyişmişdir.
İsgəndər müəllim respublikanın hörmətli hüquqşünaslarından olan Əziz Hüseynovun qızı Savad xanımla ailə həyatı qurub. Onların bu nikahdan 8 övladı dünyaya gəlib. Övladlarının hamısı ali təhsillidir. Oğlanları Alxas mühəndis, Sabir bank işçisi qızları Rəsmiyə şairədir (iki şeir kitabı çap olunub). İsgəndər müəllimin oğlu Zakir İsmayılov vaxtıilə Amasiyada dövlət orqanlarında çalışmış, Azərbaycanda kitabxanaçılıq işini dərindən bilən azsaylı mütəxəssilərdəndir. Müxtəlif istiqamətlərdə bir sıra elmi məqalələrin müəllifi və dövlət qulluğunun baş müşaviridir.

İsgəndər müəllimin kiçik oğlu Mənsur İsmayılov Türk dünyasının tanınmış riyaziyatçılarındandır.O, uzun illərdi Türkiyənin Qəbzə Universitetinin professor kimi çalışır.
2002-ci ilin noyabr ayından Qəbzə Texniki Universidetinin dəvəti ilə burada çıalışmağa başlamışıdir. 2013-cü ildən professor elmi tituli almlşdır. 2017-ci ildən indiyədək həmin universitetdə riyaziyyat bölümünün başqanıdır.
Elmi fəaliyyəti dövründə əsasən xarici - ingilisdilli elmi jurnallarda məqalələri dərc edilməkdədir. 150-dən artıq elmi məqalənin və 3 kitabın müəllifidir. Mütəmadi olaraq elmi konfranslarda (Moskva, Sankt-Peterburq, Kiyev, Almatı, Tibilisi, Strasburq, Brüssel) iştirak edir və elmi məruzələrlə çıxış edir.
Şiviloğulları ocağının dəyərli övladı İsgəndər müəllimə həsr edilmiş bu yazı onun həyat hekayəsinin az bir hissəsini əhatə etməklə parlaq ruhuna kiçik bir töhvədir. Ruhun şad olsun İsgəndər müəllim!
Səməd Vəkilov,
Tədqiqatçı-hüquqşünas

Dağların yaddaşındakı toy

Kənd şənbə günü təkcə təqvimin bir parçası deyil, həm də kollektiv sevincin, gözləntinin və qədim bir ritualın zirvə nöqtəsi idi. Şənbənin gəlişi ilə kəndin sakit ahəngi dəyişər, hava hələ gəlməkdə olan toy karvanının həyəcanı ilə dolardı.

Kəndin girişindəki dolayılar (dolama yollar) sadəcə coğrafi bir relyef deyil, həm də müjdənin ilk göründüyü, qara zurnanın kökləndiyi nöqtə idi. Bütün kənd əhli - qocadan uşağa qədər sözləşmiş kimi gözlərini o dolayılara dikərdi. Uşaqlar yol kənarındakı təpəciklərdə keşik çəkər, uzaqdan görünən toz dumanını "Gəlirlər!" nidası ilə kəndə car çəkərdilər.

Toy karvanı kəndin mərkəzinə çatmamış zurnaçının nəfəsi, zurnanın səsi dağlarda əks-səda verirdi. Zurnaçı dolayıdan -dolanbac yoxuşlu yolun ən hündür və səs yayılan hissəsindən ifaya başlayardı. Bu səs sadəcə musiqi deyildi, həm də bir ailənin xoşbəxtliyini, bir evə gələn səadəti bütöv bir icmaya bəyan edən rəsmi bəyanat idi.

O səhər – bazar günü Kurud kəndi hər zamankından fərqli oyandı. Günəş dağların iti zirvələrindən süzülüb gələndə, bağlardakı meyvə ağaclarının yarpaqlarında gecənin sərinliyini qoruyan şeh damlaları mirvari tək parlayırdı. Amma bu səhərki sükut həmişəki sakitlikdən deyildi; bu, böyük bir sevinc fırtınasından əvvəlki xumarlanma idi. Çox keçmədi ki, kəndin dərələrinə zurna-nağara sədası yayıldı. Bu səs Kurudun qədim qayalarına dəyib əks-səda verir, sanki bütün təbiətə müjdə yayırdı: Bu gün kənddə toy var!

O vaxtlar zurna çalınanda ruhumuz yerindən oynayırdı. Zurnanın o ilk sədası gələndə bilirdik ki, fələyin çarxı bizim tərəfə dönüb. Toy evindən əvvəl bütün kəndə bayram gələrdi. O vaxtlar toy təkcə bir ailənin şadlığı, iki gəncin muradı deyildi; bu, bütöv bir elin-obanın bir yumruq kimi birləşdiyi, köklərə bağlılığın təsdiqi olan müqəddəs bir ayin idi. Qonşu qonşuya baxmazdı ki, görüm məni çağırıblar, ya yox; qapı hər kəsə açıq idi. Kimin imkanı nəyə çatardısa, işin bir ucundan tutardı. Birimiz odun daşıyardıq, birimiz qazan asardıq.

Həyətdə odun tüstüsü yüksəlməyə başlayardı. O tüstü təkcə yemək bişirmək üçün deyil, birliyimizin, diriliyimizin nişanı kimi göyə ucalardı. Qazanların altındakı palıd yarmaçaları çatırdadıqca, qazanın altından o yan bu yana hücum çəkən alov dilləri, havaya yayılan o his qoxusu kəndin təmiz dağ havası ilə qarışıb insanın iştahını deyil, ruhunu açırdı...

Qonşu qadınlar böyük qazanların başına keçmişdilər: kimi axşamdan hazırlanmış içliyi kələm yarpağına bükür, kimi təzəcə kəsilmiş əti doğrayır, kimi də kəndin məşhur aşının düyüsünü arıtlayırdı. Nənələrin biri düyünü süzür, digəri isə qazmaq üçün lavaşları hazırlayırdı. Onların hər hərəkətində bir nizam, bir ahəngdarlıq, qədimdən kök salmış bir gələnək vardı. Arada zarafatlaşır, köhnə toylarda olub keçənlərdən danışıb gülüşürdülər. Çünki o vaxtlar toy həm də kəndin xanımları üçün bir dərdləşmə, bir sevinc paylaşma məqamı idi. Kişilər isə toy mağarını qurmaq üçün əlbir olmuşdular. Hər kəsin üzündə yorğunluqdan çox, illərin qonşuluq mehribanlığından doğan səmimi bir təbəssüm vardı.

Dağların qoynundakı bu kiçik kənd, günəşin al şəfəqləri altında musiqi və rəqs sədaları ilə nura boyanırdı. Zurnanın o yanıqlı, həm də qürurlu sədası sıldırım qayalarla qədim bir dastan barədə söhbət edirdi. Nağaranın hər zərbəsi isə sadəcə bir ritm deyil, ana torpağın min illik nəbzinin döyüntüsü idi. O vaxtın insanı torpaqdan qopmamışdı. Ayağımız torpağa dəyəndə enerjimiz artardı. Yallı gedəndə elə bilirdik ki, yer yerindən oynayacaq. Nağaraçı çomağı elə şövqlə vururdu ki, səsi qonşu kəndlərdə eşidilirdi. Amma o səs heç kimi yormazdı, əksinə, ürəklərə fərəh, ruhlara qida verərdi.
Gəlin atlananda zurnanın səsi daha da şaxələnər, nağara isə sanki dağları silkələməyə başlardı. Bu, sadəcə bir köç deyil, bir ocaqdan digərinə uzanan səadət körpüsü idi...

Kəndin ağsaqqalları qapı ağzında cərgəyə düzülmüşdülər; hər birinin üzündəki qırışlar keçmiş toy-busatların xatirəsini daşıyırdı. Gəlinin ayağı altında kəsilən qurbanın qanı torpağa qarışanda, hamı bir ağızdan "mübarək olsun" dedi. Bu dua kəndin havasına elə hopdu ki, quşlar belə qanad saxlayıb bu mənzərəni seyr etdi. Mağarın içi isə tamam başqa bir aləm idi. Uzun taxta masaların üstü kəndin bərəkəti ilə bəzədilmişdi: təzə kəsilmiş quzu ətinin ətri, kərə yağında qovrulmuş o məşhur "süzmə plov"un qoxusu mağarın hər küncünə yayılmışdı. Amma heç kim yemək üçün tələsmirdi; hamının gözü meydanda, qulağı isə zurnanın "Cəngi"sində idi.
Və nəhayət, o məşhur "Yallı"... Bu, Kurudun vizit kartı idi. İlk addımı kəndin ən hörmətli ağsaqqalı atardı. Onun əlindəki naxışlı dəsmal havada süzüldükcə, arxasınca düzülən onlarla insan tək bir bədənə çevrilirdi. Ayaqlar yerə elə bir ahənglə dəyirdi ki, sanki yerin altındakı qayalar da bu ritmə cavab verirdi. Nağaraçı artıq nağaranı deyil, sanki öz ürəyini döyürdü. Səs dərələrdən keçib qonşu kəndlərə çatanda, ordakılar da bilirdi:
"Kirs - Kurudlular yenə bir olub, yenə şadlıq edir, Yallı gedirlər!"

Axşam düşüb günəş dağların arxasında gizlənəndə belə, kənd yatmadı. Ay işığı damların bacasından süzüldükcə, toyun sədası uzaq dərələrdə əks-səda verməyə davam etdi. O gecə hər kəs yastığa başını qoyanda yorğunluqdan deyil, ruhunun doyduğundan gülümsəyirdi. Çünki o vaxtlar toy təkcə bir gün sürməzdi; o sevincin istisi növbəti toya qədər hər kəsin ocağını qızdırardı.

Polad POLADOV

Elnur Sadıqoğlu Musayev
(Göygöl rayonu)

Küləyə Pıçıldanmış Həqiqət

I Hissə: Buz Bağlamış Vicdanlar

Qışın oğlan çağı idi. Köhnə məscidin qapısı hər külək əsdikcə inildəyir, sanki çöldəki şaxtadan qaçıb içəri sığınmaq istəyən bir dilənçi kimi aman diləyirdi. Amma içəri çöldən də soyuq idi. Bu soyuq dəridən keçib sümüyə işləyən şaxta deyildi; bu, yüzlərlə deyilmiş və deyilməmiş yalanın, udulmuş haqsızlığın yaratdığı rütubətli bir şaxta idi. Minbərdə əyləşən Mirzə Səlimin barmaqları məhəccərin taxtasına elə sıxılmışdı ki, buğumları ağarmışdı. Boğazı qurumuşdu. İllərdir əzbərdən dediyi cümlələr bu gün ağzında qum dənələri kimi xırçıldayırdı. Hər kəlmə dilinə tikan kimi batırdı.
...Və bilin ki, ruzi Allahdandır. Səbir edən, şükür edən bəndə...
Səsi qırıldı. Gözlərini camaatın üzərində gəzdirdi. Ön cərgədə Hacı Fəttah əyləşmişdi. Əynindəki qalın xəz kürk onu ətrafdakı cırıq paltarlı camaatdan divar kimi ayırırdı. Hacının gözləri yarıyumulu idi, başı yüngülcə aşağı əyilmişdi. Kənardan baxan onu dərin ibadətdə sanardı. Amma Səlim görürdü: Hacının sağ əli cibində idi və barmaqları görünməz bir hesabla oynayırdı. Qoz ağacından düzəldilmiş təsbehinin şaqqıltısı məscidin sükutunda qəribə bir ritm tutmuşdu. Şaqq... şaqq... Bu səs Səlimə zikr səsini yox, bazarda tərəzinin gözünə atılan daşların səsini xatırlatdı.
Hacının yanında oturan Baqqal Məmməd isə narahat idi. Tez-tez burnunu çəkir, gözünün ucuyla Hacıya baxır, sanki onun "razılıq" möhürünü gözləyirdi. Arxa cərgələrdə, qaranlıq künclərdə isə kəndin sadə camaatı – üzləri şaxtadan çatlamış, əlləri qabarlı insanlar üşüyürdü. Onların nəfəsi ağ duman kimi havaya qalxır, lakin tavana çatmamış yox olurdu. Eynilə duaları kimi.
Səlim yenidən danışmaq istədi.
- ...Haqq yolunda...Söz boğazında düyünləndi. Ürəyinin döyüntüsü qulaqlarında gumbultu qoparırdı. Gözü birdən Hacı Fəttahın ayaqqabılarına sataşdı. Təmiz, parlaq, palçıqsız dəri çəkmələr. Sonra baxışları arxada, dirəyə söykənmiş Kərimin çarıqlarına sürüşdü. Kərimin ayaqları yaş idi, soyuqdan göyərmişdi. Dünən Fəttahın adamları onun çəpərini sökəndə Kərim o palçığın içində diz çökmüşdü. İndi isə o palçıqlı dizlər məscidin döşəməsində, Fəttahın təmiz çəkmələri ilə eyni cərgədə idi. Bu təzad Səlimin nəfəsini kəsdi. Mədəsinə qəfil sancı girdi. Yalanın fiziki ağırlığı onu əzməyə başladı. O, artıq o minbərdə dayana bilmirdi. O hündürlük, o məqam ona dəniz səviyyəsindən minlərlə metr yuxarıda, havasız bir zirvə kimi gəldi. Susdu. Bu sükut küləyin səsini də batırdı. Məsciddəki ağır hava qatılaşdı. Bir anlıq, sadəcə təsbehin səsi eşidildi: Şaqq... Sonra o da dayandı. Hacı Fəttah ağır göz qapaqlarını qaldırdı. O baxışlarda heyrət yox idi, sadəcə pozulmuş nizamın verdiyi narazılıq vardı. Başını yavaşca qaldırıb, qaşlarını çatıb Səlimə baxdı. Sanki xarab olmuş bir saata baxırdı.
- Mirzə? - Fəttahın səsi sakit, amma məscidin divarlarını titrədəcək qədər tox idi. - Niyə susdun? Camaat söz gözləyir. Axşam düşür.
Səlim əllərini məhəccərdən çəkdi. Barmaqlarının izi taxtada qalmışdı. Ona elə gəldi ki, əgər indi bir kəlmə də yalan danışsa, dili qopub düşəcək. Hacıya baxdı. Bu dəfə qorxu ilə yox, qəribə bir ayıqlıqla.
-Axşam çoxdan düşüb, Hacı, - dedi Səlim. Səsi özünə yad gəldi; xırıltılı, zəif, amma şüşə kimi kəsərli. Biz qaranlıqdayıq. Mən sizə işıqdan danışıram, amma öz çırağım sönüb.
Minbərin pilləkənlərinə tərəf addım atdı. Hər pilləni endikcə çiynindən dağ götürülürdü. Camaatın arasından keçərkən kimsənin üzünə baxmadı. Baqqal Məmmədin çaşqınlıq dolu pıçıltısı, Hacının "Bu nə oyunbazlıqdır?" deyə deyinməsi onun qulağına suyun altından gələn səslər kimi çatırdı. Qapını açdı. Soyuq külək üzünə şillə kimi dəydi. Amma bu şillə onu incitmədi, əksinə, yuxudan oyatdı. O, qapını arxasından örtmədi. Qoy o buz kimi həqiqət içəri dolsun, qoy o üfunətli istiliyi yuyub aparsın.
________________________________________
II Hissə: Məscidlə Ev Arasındakı Çamurlu Yol
Qapı arxasından örtülmədi. Şaxtalı külək Səlimin üzünə çırpılanda o, sarsılmadı; əksinə, bu kəskin soyuq, illərdir içində irinləyən o gizli yaranı sanki dondurub keyləşdirdi. Məscidin həyətinə düşəndə ayaqları altındakı donmuş torpağın xırçıltısı gecənin sükutunu pozdu.
Bu qərar bir anda doğulmamışdı. Bəlkə də aylar, bəlkə də illər idi ki, Səlim daxilindəki uçuruma doğru yuvarlanırdı. Hər cümə xütbəsində dili "haqq" və "səbir" deyəndə, gözləri küncdə üşüyən kasıbların çatlamış üzlərində gəzəndə, mədəsinə qəribə bir ağrı girirdi. O, sadə camaata "ruzi Allahdandır" deyib təsəlli verərkən, özü Zeynəbin süfrəyə qoyduğu o yağlı, zəfəranlı plovları yeyir, Fəttahın "razılıq möhürünə" sığınırdı. Hər udduğu loğmada kəndlilərin alın tərini, ödəyə bilmədikləri borcların ağırlığını hiss edir, amma qorxusundan susurdu. Rahat ev, isti ocaq, cəmiyyətdəki "Mirzə Səlim" statusu onu görünməz qandallarla bağlamışdı. Lakin bu gün...
Bu gün o qandallar qırıldı. Dünən Fəttahın adamları Kərimin çəpərini uçuranda, Səlim bəlkə də kənardan durub baxmış, müdaxilə etməyə cəsarət tapmamışdı. Amma bu gün minbərdən o eyni cərgəyə – Fəttahın palçıqsız, parlaq çəkmələri ilə Kərimin soyuqdan göyərmiş, yaş ayaqlarına baxanda, o təzad onun nəfəsini kəsdi. Kərimin o palçıqlı dizləri Səlimin vicdanındakı sonuncu təmizlik pərdəsini də cırıb atmışdı. İllərdir bünövrəsi qoyulan yalan divarı, məhz bu iki fərqli ayaqqabının kəsişməsində çilik-çilik oldu.
Səlim kəndin qaranlıq, çamurlu küçələri ilə addımlayırdı. Həmişə ətəklərini yığışdırıb palçıqdan qoruduğu, qürurla gəzdirdiyi bahalı əbası indi çamurun içində sürünürdü. Vecinə deyildi. O ağır addımlarla irəlilədikcə içindəki saxta "Mirzə" yükündən xilas olur, illər əvvəlki – sandığın dibindəki o köhnə yun çuxanı geyinən gənc, dürüst Səlimə qayıtdığını hiss edirdi. Qaranlıqda sayrışan evlərin sarı işıqları indi ona yuva yox, insanları yalanlarla uyudan isti qəfəslər kimi görünürdü.
Nəhayət, öz evinin böyük qapısına çatdı. İçəridən süzülən zəif işıq və qapının aralarından sızan o tanış, bürkülü kərə yağı qoxusu onu bir anlıq duruxdurdu. Dərin bir nəfəs aldı, çöldəki şaxtanı, o buz kimi həqiqəti ciyərlərinə doldurub qapını itələdi.

________________________________________
III Hissə: Yadlaşmış Doğmalıq
Qapı örtüləndə çöldəki küləyin səsi kəsildi, amma Səlimin qulaqlarındakı uğultu dayanmadı. Ev isti idi. Həddindən artıq isti. Otağa daxil olan kimi zəfəranlı plovun və ərinmiş kərə yağının ağır qoxusu burnuna vurdu. Bu qoxu illərdir ona "hüzur" kimi gələrdi, amma indi mədəsini bulandırdı. Sanki havada yağ yox, kəndlilərin ərimiş ümidləri qoxuyurdu. Zeynəb samovarın başında idi. Səlimin ayaq səslərini eşidib çevrildi. Üzündə hər zamankı o məmnun, hər şeyin qaydasında olduğunu göstərən təbəssüm vardı. Amma Səlimin rəngi qaçmış üzünü, çiyinlərinin necə düşdüyünü görəndə təbəssümü dondu.
- Mirzə?- Zeynəb əlindəki stəkanı nəlbəkiyə qoyarkən qaşıq cingildədi. Bu səs otaqdakı gərginliyi daha da artırdı.- Nə olub? Hacı Fəttahla...Cümləsini bitirmədi. Səlimin baxışlarında Hacıya aid qorxu yox, daha dəhşətli bir boşluq gördü. Zeynəb cəld ona yaxınlaşdı, əlini ərinin alnına qoymaq istədi, amma Səlim geri çəkildi. Bu hərəkət Zeynəbi sözlərdən daha çox incitdi. Əli havada qaldı.
-Xəstələnmisən?- səsi titrədi. - Gəl otur, yemək soyuyur. Bax, sən sevən kimi dəmə qoymuşam...
Səlim süfrəyə baxdı. Naxışlı kasalar, parıldayan qaşıqlar, nazik lavaş... Bu süfrə, bu ev, bu qadın – hamısı mükəmməl bir tablonun hissələri idi. Amma Səlim artıq bu tablonun çərçivəsinə sığmırdı.
-Mən doymuşam, Zeynəb, -dedi. Səsi yorğun, amma qəti idi. - İllərdir elə yemişəm ki, indi boğazımdan su da keçmir.
Otağına keçdi. Zeynəb kölgə kimi onun ardınca gəldi. Səlim güzgünün qarşısında dayandı. Başındakı sarığı – kənddəki hörmətinin, statusunun o simvolunu yavaşca açmağa başladı. Sarığın hər qatı açıldıqca, sanki beynini sıxan bir məngənə boşalırdı.
Zeynəb bunu görəndə irəli atıldı. Sarığın ucundan yapışdı. -Nə edirsən?! Dəli olmusan? Sabah cümədir! Camaat səni sarıqsız görsə nə deyər? Hacı Fəttah nə fikirləşər?
Səlim arvadının gözlərinin içinə baxdı. Orada sevgi var idi, bəli. Amma o sevgi, "Mirzə Səlim" adlı hörmətli bir fiqura bəslənən sevgi idi.
-Sən kimdən qorxursan, Zeynəb? Allahdan, yoxsa Fəttahdan? -Səlim sarığı onun əlindən çəkib yerə buraxdı. Ağ parça döşəməyə düşdü, sanki kəfən idi. - Bu sarıq məni boğur. Sən məni, ərini yox, kəndin mollasını sevirsən. O molla isə bu gün məsciddə öldü.
Zeynəb divara söykəndi. Gözləri dolmuşdu. O, Səlimin sadəcə bu gün üçün əsəbi olduğunu düşünmürdü artıq; o, bütün dünyasının – qurduğu nizamın, rahat evinin, qonşular yanındakı etibarının – çatladığını hiss edirdi.
-Sən bizi rüsvay edəcəksən, - Zeynəbin səsi pıçıltıdan qışqırığa yüksəldi. - O yetim Kərimə görə, hə? O səfilə görə isti ocağını dağıdırsan? Biz bu günlərə gəlmək üçün nə qədər əziyyət çəkmişik, unutmusan?
Səlim dayandı. Əlindəki köhnə çuxanı bərk-bərk sıxdı. Arvadının "əziyyət" dediyi o illər bir-bir gözünün önündən keçdi. Zeynəbə tərəf döndü, baxışları bu dəfə qılınc kimi kəsərli idi.
Davamı var
“Bütöv Azərbaycan” qəzeti
27 mart 2026

Azerbaycan sanatçısı telman Abdinov'un fırça ile çektiği resim

İREVAN’DA MİMARLIK SANATI

MİRZA KADİM İREVANİ

Batı Azerbaycan (İrevan) özbeöz Türk toprağıdır, amacım o topraklarda yaşamış kültür sanat ve eğitim konularında iz koymuş İrevanlı aydınları tanıtmaktır. Gazetede ilk olarak Batı Azerbaycan aydınlarından İrevan’da doğmuş Türk mimar Mirza Kadim İravani (1825-1875) anlatılacaktır. İrevan’da mimarlık sanatının mahir bilicisi olan, ünlü portre ustası, Mirza Kadim İrevani’nin sanat mirasının yaşatılması milli manevi değerlerimizin gün ışığına çıkarılarak gelecek kuşaklara aktarılması oldukça önemlidir. Mirza Kadim İrevan’inin anadan olmasının 200. Yıldönümü Azerbaycan Devlet başçısının serencamı ile üniversitelerde ve Almanyadaki “Medina Müzesi”n’de Ankara’da açılan Gerbi Azerbaycan adlı sergi ve geniş tedbirlerin geçirilmesi Mirza Kazım İrevani irsinin yaşatılmasına büyük katkılar sağlamıştır. Tarihimizi ve kültürel mirasımızı araştırmak korumak, yaşatmak ve gelecek kuşaklara aktarmak her bir Batı Azerbaycan Türkünün boynunun borcu olmalıdır. Çünkü tarih tekerrürden ibarettir. İrevan Türkleri bürgün o topraklara yeniden dönecekler.
19 yüzyılın başlarında Rusya’nın Güney Kafkasya’yı işgal etmesinden sonra yaklaşık 200 yüz yıl hiçbir devlet bu bölgeye Rusya sömürgecilik anlayışında olsa bile saldırmadı. Bu bölge halkları arasındaki savaşları durdurmuş, feodal yapıyı ortadan kaldırarak ticaretin ve belli bir ölçüde sanayinin gelişmesine olanak sağlamıştı. Bu bağlamda İrevan Hanlığında genel bir eğitim yapılmasa da okul ve medreseler vardı. İvan İvanoviç Şopen İrevan’da bulunan medreselerde din görevlilerinin çocuklara ders verdiğini belirtiyordu. Bununla beraber zengin İrevan zenginleri kendi çocuklarına özel eğitim imkânı sağlamaktaydı. Bu eğitim bilinen klasik anlamda okullarda değil, zenginlerin evlerinde verilmekteydi. İrevan Progimnazyasında hazırlık sınıfının Hocası Ermeni asıllı Stepan Zelinski “İrevan Kenti “adlı makalesinde 1880 yılında kentte bulunan mescitlerde sekiz öğretmenin görev aldığını ve 153 öğrencinin eğitim gördüğünü yazıyordu. Zelinski eğitimin ücretsiz olduğunu hatta başarılı çocuklara dönemin parasıyla 3-10 ruble arasında burs verildiğini de kaydetmekteydi.
19 yüzyılın sonlarına doğru Güney Kafkasya’da kültür, sanat edebiyat tiyatro alanında yaşanan gelişmeler genellikle bölgenin iki merkezinde Bakü ve Tiflis’te oluyordu. Bu durumu Bakü’nün petrol alanında sanayi merkezi, Tiflis’in ise siyasi ve idari anlamda merkez olması ile açıklamak mümkündür. Rusya bölgeyi işgal ettikten sonra ekonomik, sosyal, kültürel ve eğitim alanında bazı reformlar yaptı. Okulların açılması ve gazetelerin basılması belli izne tabi tutulsa da bir takın olumlu gelişmeler de yaşanmaktaydı. Ama Güney Kafkasya’nın Hıristiyan halkları karşılaştırıldığında Müslüman Türklerin belli bir süre kendisini bilinçli veya bilinçsiz olarak bu sürecin dışında tuttuğunu görmek mümkündü.
1896 yılında İrevan eyaletinin 1466 köyünde 45 okul olsa da daha sonraki yıllarda okul sayısı arttı ve sadece İrevan kazasında 38 okul vardı. Rusya arşiv belgelerine göre ise 1850-1879 yıllarında İrevan kaza okulunda ve 1868-1979 yıllarında İrevan Ortaokulunda toplam 769 Türk öğrenci eğitim görüyordu. Bu sayı Ruslarla ve diğer milletlerle kıyaslandığında oldukça düşüktü. Çarlık Rusya İrevan Hanlığını 1828’de işgal ettikten sonra ilk okul 14 Ocak 1832’de açıldı. İrevan’da ilk yatılı okul 1887’de İrevan Öğretmenler Seminaryesı 3 Kasım 1881’de açılmıştı. 1895’te Seminarye’nin faaliyeti ile ilgili yazılan raporda 1895-1895 yıllarında buradan mezun olan 123 kişiden 25’nin Türk, diğerlerinin ise farklı etnik grupları temsil ettiği bildirilmekteydi. Seminarya müdüri V. Dobrinin’in yazdığı rapor 1918’de 1915-1916 yıllarında 19, 1916-1917 yıllarında 22 ve 1917-1918 yıllarında ise 3 Türk gencinin mezun olduğunu göstermişti.
O zaman İrevan’daki aydınlardan Neriman Merimanbeyov’un girişimleri ile okullarda yaşlı Müslümanlar için de akşam kursları açılmıştı. Bu kurslarda da Türkçe ve Matematik dersleri verilirdi. 1902’de ise İrevan’da Rus-Tatar (Türk) Erkek Okulunun faaliyeti dikkate alınarak Muhammet Kengerlinski tarafından Rus-Türk Kız Okulu da açıldı. Kız okulunun destekçisi İrevan Vali Yardımcısı Knez Aleksey Çakodayev’in eşi Yelena Çakodayev idi. Ancak Kengerlinski Rus-Türk okullarının açılmasından kısa bir süre sonra 31 Ağustos 1905’te Batum’da Ermeni teröristler tarafından öldürüldü.
Bütün bu olumsuzluklara, zorluklara rağmen 19. yüzyılın sonlarında İrevan’da da halk eğitimi, kültür sanat, edebiyat vb. alanların genişlemesi için gayret sarfeten insanlar vardı. Bu aydınların başında Mirza Kadim İrevani, İsa Sultan Ağa Muhammed ve Hüseynağa Şahtahtlı kardeşleri, Şeyhülislam Fazıl İrevani idi. Onlar Türklerin değişen dünyaya ayak uydurmalarını, eğitim alanındaki sorunlarının halledilmesi, kitap gazete dergi ve broşürlerin yayımlanması için kendi sınırlı imkanlarıyla ellerinden geleni yapmaya çalışıyorlardı. Bunlardan başka İrevan’da faaliyet gösteren aydınlardan Mirza Muhammed Kemerlinski, oğlu Molla veli Kemerlinski, Feridun Bey Köçerli, Mirza Celil, İbrahim Halil Novruzov. Nerimanbey Nerimanbeyov, Alihan İrevanski, Abbasgulu Han İrevanski, Penah Han Makinski İsmailbey Sefibeyov, Eyneli Sultanov, Molla Tağı Mahmutoğlu Mirza Elekber Elhanov, Abbas Mirza Memmedzade oğlu Mirza Cabbar Memmedzade ve adını sayamadığımız birçok aydınlar Türklerin eğitim ve kültürel çalışmalarına götüren bu yolda büyük emek ve gayret sarfetmişlerdi.
İrevan Hanlığının mimarlık ve tasviri sanat örnekleri hakkındaki bilgilerin çoğu depremden sonraki yıllara aittir. Kerpiçten ve taştan zevkle inşa edilmiş parmaklıklı, dört köşe kervansarayların, orijinalliği ve üslup zenginliği ile göz okşayan fıskiyeleri her kesi hayran bırakmıştı. Gürcü kervansarayının yetmiş sekiz, Culfa ve Serdar kervansaraylarının 39’ar kapısı vardı. Çeşmeli ve çeşmesiz şadırvanların hepsinde 74, Hacı Ali kervansarayında 40 dükkân olmuştur. J. Şarden Han sarayından görünen kervansaray hakkında şöyle yazıyordu.
“Kalenin sekiz yüz adımlık giriş yolu boyunca dükkanlar dizilmiştir.; çok güzel bir konağı andıran binanın içerisinde üç büyük dükkân, yanında bir mescit ve iki kahvehane vardır.” O, devrin yüksek mimarisi sayılan kale, onun ufuklara yükselen kulesi, kale içerisindeki saray, aynalı salonun yanında yapılmış mescitler, iki üç katlı binalar, zevkle yapılmış erkek ve kadın hamamları, mermer havuz, bezekli “Tebriz kapısı”, süs motifleri, gül çiçek resimleri, orijinal mimarlık kuruluşu ve tertip zenginliği İrevan Kalesine müthiş bir güzellik veriyordu.
Görüldüğü gibi İrevan şehrinin o zamanki mimarlık sanatı, Avrupa seyyahlarının hepsini, yazar Gribayedov’u, ressamlardan Maşkov’u ve G. Gagarin’i hayran etmişti. Han sarayının aynalı salonundan, kale mescidinin ve şadırvanların esrarengiz güzelliğinden ilhamla söz açan Avrupa’lı seyyah Lunç’un tasvir ettiğine göre Han sarayının içerisindeki sayısız hesapsız aynalar etrafa pırlanta gibi ışık saçıyormuş. Salonun tavanı ve duvarları baştan başa süslerle bezenmişti. Çiçek, kuş resimleri, keten üzerinde yağlı boya ile işlendikten sonra duvarlara yapıştırılmış zarif haşiyeli resimler (Fetali Han, oğlu Abbas Mirza, Hüseyin Kulu Han, kardeşi Hasan Han’ın resimleri) oldukça dikkat çekiyordu.
İrevan’daki eski mimarlık ve tasviri sanat örneklerine hayranlık duyan yabancı gezginler, araştırmacılar, yazarlar maalesef bu mimarlık numunelerini İran-Fars ve Çin mimarlığına ait etmişlerdir. Ressam Lunç’un yazdığına göre Han sarayı ile aynalı salon “Fars mimarlık mektebine ait parlak bir anıttır.” İ. Şopen’in yazdığına göre Han sarayı güya, “Çin mimarlığı üslubunda yapılmıştır.” Çarlık Rusya’sı döneminde Han sarayında bulunan Gribayedov ise salondaki süslü tavanları “Japon bezekleri” olarak adlandırmıştır.
1880’li yıllarda İrevan’a gelen arkeolog Uvarov’a ise İrevan kalesinin ve mescidin halini görünce şöyle yazmıştı:
“Ah, asırlar boyu yapılagelen bu sarayları yer yüzünden silmek için neler etmiş, ne kadar çalışmışlar…”
Uvarov’a yıkılıp dağıtılan Han sarayının muhteşemliğinden hatıra kalan salonu süslü ve bezekli bir çay kutusuna benzetmiştir. Gök mescittin uzaktan dikkati çeken minaresine hayran olduğunu bildiren arkeolog şöyle yazıyordu: “Gök mescittin minaresi üzerinde gururla boylanan şemsiye sangi Türk Müslüman aleminde tuttuğu yeri ne kadar mühim olduğunu bütün dünyaya ispat etmek istiyor.” İlginçtir ki Türklere ait olan bütün bu saraylar ve mescitlerden övgü ile bahseden Uvarov’a da saraya bitişik mesciti Fars mimarlığına ait sanat eseri olarak göstermeye çalışmıştır. Görüldüğü gibi yabancı seyyahlar Türklere ait olan mimarlık eserlerini, sanat abidelerini Fars, Çin, Japon mimarlığı gibi göstermeye çalışmışlardır. Nitekim, İrevan’a gelen bütün Avrupa gezginlerinin yol kayıtlarındaki deliller İrevan’da yapılan sanat abidelerinin, muhteşem sarayların bütünüyle Türk mimarisine ait olduğunu ispat ediyor.
Taverniye İrevan’daki Gök mesciti “İslamın firuzesi” diye adlandırmıştır. yapılan bütün mimarlık abidelerinde Türk ustalarının, mimarlarının adı kullanılmıştır. Adı geçen Gök mesciti de 1465 yılında ünlü Türk mimarlarından Azerbaycanlı Nimetullah yapmıştır. O devirde Meşhed şehrinde Mecnun Şah camisini ve Herat’ın meşhur medresesini inşa eden ünlü Hacı Ali Hafız da Azerbaycan Türklerindendi. Azerbaycan Türkü olan Ahmet Şemistan ise Semerkant’ta Bibi Hanım mescidini inşa etmişti. Azerbaycan’ın ünlü mimarları ve sanatkarları yalnızca Azerbaycan’da değil, bütün şarkta tanınıyorlardı. Gence şehrindeki Şah Abbas ve İrevan’daki Gök mescit Azerbaycan mimarlarının sanat örneklerindendir.
İrevan’daki Han sarayının odalarında ve aynalı salonun duvarlarındaki resimleri 19 yüzyılın 50’li yıllarında yapan, ayrıca Fetali Hanın, Abbas Mirza’nın, Hüseyin Kulu hanın resimlerini yağlı boya ile keten üzerinde çizerek duvara yapıştıran yine Azerbaycanlı Türk mimar Mirza Kadim İravani (1825-1875) olmuştur. İrevan’da mimarlık sanatının mahir bilicisi olan, ünlü portre ustası, Mirza Kadim İevani yaşamı boyunca İrevan ve Tiflis’ten dışarı çıkmamıştır. Bizler İrevan Türkleri Mirza Kadim İrevaniyi Fars, Çin, Japon gibi değil İrevanli dülger tahta oyma ustası Muhammed Hüseynin oğlu, mimarlık sanatının ustası Mirza Kadim İrevani olarak tanıyoruz. İrevan’daki sanat ustaları yazarlar mimarlar kendilerine İrevan’dan olduklarını yansıtmak için özellikle İrevanlı mahlasını kullanmayı tercih etmişilerdi. O devirde irevanni, İrevanski, İrevanli mahlasları geniş yayılmıştı.

Sevil İRƏVANLI,
Uluslararsı Vizyon Üniverseti
Şimali Makedonya Gostivar.

RUHUMUZU İŞIĞA

BƏLƏYƏN ŞAİR

…Mövzu palitrası daha əlvan, daha çoxrəngli olan, şeirləri ilə ruhumuzu işığa bələyən, dünyaya saf, təmiz məsum şair gözüylə baxan, şərəfli yaradıcılıq yolu ilə inamla addımlayan Adil Şamiloğlunun «Qaçaq Gülsüm» əsərilə (Bakı, 2025) tanışlıqdan sonra bir daha inandım ki, əsl şairlərin sözü dirilik suyudur. Bu «dirilik suyundan» içdim və Şəmkir elinin mərd və qeyrətli bir qadını ilə tanışlıqdan qürur hissi keçirdim. Qürurlandım ki, Azərbaycanın aslan təbiətli, şir ürəkli qadınları olan yerdə həmişə düzlük, saflıq, halallıq var, qeyrət, namus, şərəf var. Həm də qürurlandım ki, dünyanı dolaşan «Aslanın erkəyi, dişisi olmaz» məsəli məhz türk qadınları üçün deyilib. At belində sağa-sola ox atan, qılınc oynadan, tüfənginin gülləsi hədəfindən yayınmayan mərd və qeyrətli qadınlarımız tarix boyunca kişilərlə çiyin-çiyinə dayanaraq düşmənə qarşı igidliklə vuruşublar. Onların sayı çoxdur, saymaqla bitib-tükənməz. Həmin o cəsur, igid qadınlardan biri də Qaçaq Gülsümdür və həmin o igid, cəsur, qorxmaz Şəmkirli balasından, Odlar Yurdunun od qızından Adil Şamiloğlu bütün zamanlarda oxunacaq tarixi bir poema yazmış, həm ədəbiyyatın, həm də ədəbiyyat tarixinə yazılacaq bu əsər nəsillərdən-nəsillərə ötürülərək oxunacaq.
Gülsüm tarixi şəxsiyyətdir. O, 1863-ci ildə Əmirqulu kişinin evində dünyaya göz açıb və ömrünün son gününə, son anına kimi ucalıq taxtından düşməyib. Azərbaycanda Sovet hakimiyyəti qurulana qədər çar rusiyasının azğınlaşmış məmurlarına qarşı barışmaz olmuş, tüfəngini yerə qoymamış, kolxoz quruculuğu dövründə də haqsızlığa qarşı barışmaz mövqe tutmuş, özünü-sözünü bilməyən erməni milislərinin (Polisini – red.) çirkin əməllərinə görə gözünü belə qırpmadan güllələyən Qaçaq Gülsüm qaçaqlıq dövründə olduğu kimi yenə də düşmənə düşmən kimi cavab vermişdir.
Şair Adil Şamiloğlu Qaçaq Gülsümü ucalığın, əyilməzliyin, vətənpərvərliyin, yurdsevərliyin, mərdliyin…rəmzi kimi qələmə vermiş, onunla bağlı fikir və düşüncələrini, eşitdiklərini, hiss və həyəcanlarını səmimi şəkildə qələmə almışdır.
Qaçaq Gülsümün Kərəmlə dostluğundan, onun məsləhətilə Araz çayını adlayıb o taya keçməsindən, qaçaqların həbs edilməsindən və Qaçaq Kərəmin köməyi sayəsində onların azad olunmasından, Qaçaq Kərəmin qardaş tövsiyyəsilə Gülsümün qaçaqlıq həyatından əl çəkməsindən söhbət açmış, hər incə detala toxunmaqla son dərəcə təsirli bir əsər yazmağa müvəffəq olmuşdur.
Qaçaq Kərəm özünə bacı və silahdaş bildiyi Gülsümə müraciətlə belə deyir:
Elinə-gününə yanıb da qayıt,
Uşaq çağlarını anıb da qayıt.
Qayıt, əziz bacım, mehriban bacım,
Azalsın mənim də qoy ağrım, acım.
Bir rahat, bir azad həyat qurarsan,
Kəndə-kəsəyə də dayaq durarsan.
Sənin arzuların, əməlin haqdır,
Qadına ən ali ana olmaqdır.
Adil Şamiloğlunun bir sənətkarlıq xüsusiyyəti də odur ki, o, təkcə Qaçaq Gülsümdən söhbət açmır, həm də türkçülükdən söz salır, türkün böyüklüyünü, nəyə qadir olduğunu, tarix yazdığını dilə gətirir, həm də ikiyə bölünmüş Azərbaycanın yaralarına sözlə məlhəm olmaq istəyir.
Qaçaqlar Araz çayını keçən zaman şair Nəbi Eloğlu yada düşür. Onun Araz çayına yazdığı şeiri şagirdi Əzəmət yanıqlı-yanıqlı Araz çayına baxıb dilə gətirir:
Ömür yolu qaralıdır, ağlıdır,
Bu dərd məni için-için ağladır.
Təbrizimə gedən yolum bağlıdır,
Araz çayı, aramıza girmə gəl!
Şair özü də Gülsümün dilindən ikiyə bölünmüş Azərbaycanla bağlı fikirlərini bölüşür ki, bu da oxucunu daha da təsirləndirir:
…Adını dilimdə bitirmişəm mən,
O gözüm, o, qanım, canıma candır,
O, iki bölünmüş Azərbaycandır.
Heç zaman dilimdən adı düşməyib,
Hələ Azərbaycan bütövləşməyib.
Şair Adil Şamiloğlu eyni zamanda ağır qul əməyi olan pambıq yığımından, bu bitginin vaxtilə Şəmkirdə də yetişdirilməsindən, qadınların, qocaların, uşaqların zəhərli pambıq tarlalarında günçıxandan günbatana kimi işləməsindən ürəkağrısı ilə söhbət açır. Erməni milislərinin (polis) Gülsümün hamilə gəlinini də pambıq yığımına göndərmək istəyindən, erməni milisi Hampet Aşotyanın Gülsümə qarşı hədə-qorxu gəlməsindən və s. söz açaraq yenə də Gülsümün kişi qeyrətini, mərdliyini bir daha açıqlamalı olur:
Erməni bir az da irəli vardı,
Ağzı köpükləndi, köksü qabardı:
- Deyəsən, hökumət-zad bilmirsiniz,
Sürərəm Sibirə, qalmaz iziniz.
Mənmi yığacağam çöldə pambığı?
Birbaşa tarlaya, itin qancığı.
Halaldır içsək də bizə qanları,
Bitirmək gərəkdir müsəlmanları.
Gülsüm dözə bilmir və silaha sarılır.
Gülsüm fırlanaraq aldı tüfəngi,
Dəyişdi bir anda milisin rəngi.
Nə tərpənə bildi, nə macal tapdı,
Harda ermənini gör, əcəl tapdı.
Dolaşıb yıxıldı o ən irisi,
Qaçmağa cəhd etdi hələ birisi.
Daha nə söyür, nə şeşələnirdi,
Yekəpər yerində eşələnirdi.
Düşünürəm ki, «Qaçaq Gülsüm» poeması son 15-20 ildə yazılmış ən gözəl, ən dəyərli əsərlərdən biridir, bəlkə də birincisidir. Belə bir poemanı yazmaqla Adil Şamiloğlu hansı istedada, hansı söz qüdrətinə malik olduğunu bir daha açıb göstərmiş oldu.
Əsərdə maraqlı, təsirli səhnələr yetərincədir. Qaçaq Kərəmin, Stalinin, M. C. Bağırovun, Gülsümü dəlicəsinə sevən şair Nəbi Eloğlunun, qaçaq Şirəlinin və digər tanınmışların haqqında söz açılması əsərin dəyərini daha da artırır. Oxucu xəyalən ötən illərə səyahət etməli olur, Azərbaycan tarixinin hələ tam açılmamış, öyrənilməmiş səhifələrini vərəqləyir, həm qürur duyur, həm də vaxtilə əzilən xalqın taleyinə acıyır.
Söz meydanında söz köhlənini şahə qaldıran şair Adil Şamiloğlu təvazökarlıq edərək əsərin girişində Qaçaq Gülsüm haqqında məhz Səyavuş Sərxanlının, yaxud Məzahir Hüseynzadənin yazmalı olduğunu bildirir:
…Mövzu təzə mövzudur,
Duymamışdı Səyavuş.
Sərxanı vəsf etməkdən,
Doymamışdı Səyavuş.
Məzahir də bu işdən,
Bu mövzudan yan keçdi,
Aradan illər ötdü,
Gün keçdi, zaman keçdi.
Bu mövzunu vəsf etmək,
Düşdü mənim boynuma…
Ancaq buna baxmayaraq oxucu onunla razılaşmaq məcburiyyətində olmur, çünki «Qaçaq Gülsüm» poemasını, ancaq Adil Şamiloğlu yaza bilərdi, yazdı da. Yazdı və həm özünə, həm də Azərbaycanın mərd və qeyrətli bir qadınına sözlə heykəl ucalda bildi.
* Adil Şamiloğlunun «Qaçaq Gülsüm» poemasında vətən sevgisi, yurda bağlılıq, təbətin tərənnümü, Təbriz həsrəti, Araz dərdi, ölüm haqqında fikir və düşüncələr, türkçülük, rus və erməni azğınlığı… diqqəti cəlb edən başlıca xüsusiyyətlərdəndir. Poemada şair Vətən duyğulu, təbiət ətirli misraları ilə könlümüzü oxşayır, ruhumuza sığal çəkir. Vətənə, təbiətə, yurd yerinə qırılmaz tellərlə bağlı olan, yurdun hər daşını, quru yarpağını belə müqəddəs bilən şair ən gözəl duyğularını sözə çevirərək Sərxan kəndinin əhatə dairəsində olan Kotan bulağından, Cəyir çayından, İlıxçı meşəsindən və s. söhbət açmaqla kifayətlənmir, həm də bir rəssam kimi o gözəl yerləri gözlərimiz önündə canlandırır:
…Min ildir mövcuddur bu Kotan bulaq,
Bir gün gərək gedib mehmanı olaq.
Bulaq axıb gedir, indi də vardır,
Axır şırıl-şırıl, nə bəxtiyardır.
Sərxan kəndinə həsr edilmiş misraların sehrinə düşməmək mümkündürmü?
Yol boyunca mürgüləyir İlıxçı,
Üstümüzə meh ələyir İlıxçı.
Yarımyaylaq…Ana Cəyir…İlıxçı…
Sərxana gəl, sərxana gəl, Sərxana.
Bulağın, çayın, dağın, kəndin…obrazını yüksək sənətkarlıqla yaradan, yurdun əsrarəngiz gözəlliyini məhəbbətlə itfadə edən, ən müqəddəs duyğularını qələmə alan Adil Şamiloğlunun yurd yerlərilə bağlı poetik düşüncələri olduqca maraqlıdır, orijinaldır, ideya-məzmun və sənətkarlıq cəhətdən qüvvətli olması ilə seçilir.
Poemada Sərxan kəndi cazibə qüvvəsi kimi adamı həm də ona görə özünə çəkir ki, bu kənddə şair-publisist Səyavuş Sərxanlı, tanınmış şair Məzahir Hüseynzadə, həm də əsərin baş qəhrəmanı, kişi qeyrətli Qaçaq Gülsüm dünyaya göz açıb və öz mərdliyi, igidliyi, qoçaqlığı, haqq yolçusu olması ilə Şəmkir elini yaxın-uzaq bölgələrdə tanıtdıra bilib. Peterburqda rus çarı Nikolay da Gülsümün qaçaqlıq etməsindən xəbər tutur və onun üstünə silahlı dəstə göndərir.
Poemada Qaçaq Gülsümlə təbiətin birgə tərənnümü, Gülsümün-Süleymanın da təbiətin bir parçası olduğu bədii boyalarla təsvir edilir ki, bu da əsəri daha oxunaqlı, daha təsirli, daha cazibədar etməklə yanaşı, həm də şairin özünün də vətəni, yurd yerini qanıyla, canıyla sevdiyinə şahidlik etmiş oluruq. Gülsümün xahişi ilə şair Nəbinin dilindən söylənilən, öz həzinliyi, poetik gözəlliyi ilə yaddaşa köçən bu misraları həyəcansız oxumaq mümkün deyil:
…Novlu bulaq bir ilahi biçimdə,
Sərinləyin, bir doyunca için də.
Sərxan mənim ürəyimin içində,
Sərxana gəl, Sərxana gəl, Sərxana.
Poemada Azərbaycan təbiətinin ətrini, qoxusunu duymaq, Şəmkir elinin gözəlliklərini, ürəkaçan mənzərələrini görmək mümkündür. Təbiətlə könül söhbəti eləyən, bulağın, çayın, dağın, meşələrin gözəlliyini poeziya dilinə çevirən Adil Şamiloğlu həm də oxucuya təbiəti sevdirməyi bacaran şairdir.
Əsərdə təbiət sevgisilə yanaşı, Nəbi və Gülsüm sevgisi də əks olunub.
Gülsüm kişi paltarı geyinib silahlansa da, dağlara, meşələrə çəkilib qaçaq dəstəsinin başçısı kimi Süleyman adını daşısa da, yenə də ürəyi el üçün, oba üçün, doğmaları üçün döyünür. O, kəndə qayıdacağına, haqq-ədalətin bərpa olunacağına, Süleyman adının yenidən Gülsüm adıyla əvəz olunacağına inanır və ümid edir. O da ailə qurmaq, sevib-sevilmək istəyir. Dəstəyə qoşulan şair Nəbi Eloğlunun onu təmiz məhəbbətlə sevdiyini bilsə də, hələ gözləməyə üstünlük verir. Çünki o, haqq uğrunda mübarizə aparır. Sapı özümüzdən olan Bayram kimi kəndxudaların, yaddinli, yadelli pristavların, canişinlərin özbaşınalığına son qoyulmayana qədər silahı yerə qoymayacağına and içib. Gözləri qarşısında atası Əmirqulunun kürəyinə qaynar samovar bağlatdıran pristavı o, necə bağışlaya bilər? Bu, mümkündürmü?
Poemada Gülsüm həm qaçaqdır, həm də kövrək ürəkli, incə təbiətli bir qadındır. Onun da ürəyində sevgi duyğuları, məhəbbət hissləri baş qaldırır. O da ailə qurmaq, ana olmaq istəyir, amma məzlum, kasıb adamlara, kəndlilərə qənim kəsilən, onların son tikəsini belə əlindən alan pristavlara, kəndxudalara, çar məmurlarına qarşı olan nifrəti onun ana olmaq istəyini dəfələrlə üstələyir. Məhz ona görə də şair Nəbinin sevgisinə biganə qalmasa da, biganəlik göstərir. Şairin sevgi dolu misralarını dinləyir və ona belə cavab verir.
…Tələsmə, səbr eylə, Nəbi Eloğlu,
Bizim istəyimiz çıxacaq doğru,
Heç fikir eləmə, o gün gələcək,
Xoşbəxtlitk, qaval, toy-düyün gələcək.
Amma o gün gəlib çıxmır. Nəbi döyüşlərin birində öldürülür. Gülsüm göz yaşlarını saxlaya bilmir, ürəyi alışıb-yanır.
Gülsüm sarsılmışdı…Gülsüm ağladı,
Nəbinin gözünü özü bağladı…
* Əsəri oxuyub başa vurandan sonra bir müddət xəyala daldım. O illərin ağrı-acılarını ürəyimdə hiss elədim. Tomiris qeyrətli, Sara Xatun düşüncəli Qaçaq Gülsümü düşündüm, ruhuna dualar oxudum. Onu da düşündüm ki, Azərbaycanın onun kimi mərd qızları, qadınları az deyil, çoxdur və təəssüf ki, o igid, döyüşkən qadınların çoxu unudulub, yaddan çıxıb. Onları unutmaq şərəfli tariximizin bir parçasını unutmaq demək deyilmi?
Nə yaxşı ki, Adil Şamiloğlu kimi vətən sevdalı bir qələm adamı varmış və o, tarixin gizli qalan səhifələrindən birini – Qaçaq Gülsüm səhifəsini arayıb-axtararaq rəhrəmanlıqlarla dolu tariximizin daha da zənginləşməsi üçün böyük əziyyət çəkmiş, hər zaman oxunacaq, bu günkü və gələcək nəsillərə örnək ola biləcək bir əsər yazaraq oxuculara ünvanlayıb.
«Qaçaq Gülsüm» poeması şairin həm də özünə ucaltdığı söz abidəsidir. Söz abidəsi qurmaq, igid bir qadına sözlə abidə ucaltmaq şair üçün qazanılan ən böyük savabdır, Allahın da xoşuna gəldiyi bir işdir. Bu işin öhdəsindən ustalıqla gələn Adil Şamiloğlu sözün əsl mənasında Qaçaq Gülsümə yaraşan, onun adına layiq bir əsər yarada bilib, o tarixi şəxsiyyəti Milli Qəhrəman kimi dəyərləndirib və düz də eləyib.
Qəhrəman Gülsümə öz adından söz abidəsi yaradan şair haqlı olaraq yazır ki, «Ən böyük abidə yaranar sözdən».
Gülsümə sözlə abidə ucaldan şair həm də bəyan eləyir ki:
Mən bu abidəni hər yerdə qurdum,
Sevən ürəklərdə, qəlblərdə qurdum.
Bəli, sevən ürəklərdə, qəlblərdə qurulan söz abidəsindən hər kəs faydalanacaq. Bu əsər zamandan zamana keçib yaşayacaq, keçmişimizi, soykökümüzü, milli qeyrətimizi, kimliyimizi, nənə və babalarımızın qəhrəmanlığını, haqq işi uğrunda mübarizə apardığını unutdurmağa qoymayacaq, bu günkü və gələcəkdə doğulacaq uşaqların qəhrəmanlıq ruhunda, vətənpərvərlik ruhunda tərbiyə almalarında önəmli rol oynayacaq, xalqımıza ərmağan edilən ən dəyərli töhfə kimi qəbul ediləcək.
Bəli, bu söz abidəsi hər zaman oxunacaq və Qaçaq Gülsümü də əbədi yaşadacaq. Yaşat ki, yaşayasan, deyiblər. Mən də deyirəm ki, Qaçaq Gülsüm kimi qəhrəman, vətənpərvər, xalqımıza başucalığı gətirən bir qadını sözlə yaşatdığına görə sağ ol, şair!
P.S. Şair, Adil Şamil oğlu 21 fevral 2026- cı ildə Şəmkir rayon, Məhəmməd Füzuli adına tam orta məktəb - liseydə "Qaçaq Gülsüm" kitabının təqdimatı keçirilib.
Təqdimat mərasimində Şəmkir rayon İcra hakimiyyətinin və Şəmkir rayon Bələdiyyəsinin nümayəndələri də iştirak etmişdilər. Tədbir çox yüksək səviyyədə təşkil olunmuşdur!


Hüseyn İSAOĞLU,

yazıçı-publisist,
AYB və AJB üzvü.

YURD HƏSRƏTİLƏ ÇIRPINAN ÜRƏK

VƏ YAXUD TANRININ YAZDIĞI QİSMƏT

Azərbaycana görkəmli ziyalılar, elm və qələm adamları, dəyərli insanlar bəxş etmiş, igid oğulları, aslan təbiətli qızlarıilə tanınmış, tarixin fəxr ediləsi, öyünüləsi səhifələrinə öz adınıı həkk etdirmiş bölgələrdən biri də Cəbrayıldır. Bu gözəl, şöhrətli diyarın tanınmış oğulları ilə - akademik Mehdi Mehdizadə, yazıçı - şair Əli Rza Xələfli, Oruc Qüdrətov, Dərgah Qüdrətov, kino- aktyor Şahmar Ələkbərov və digər dəyərli insanları ilə hər birimiz fəxr edir, öyünür, qürur duyuruq. Həmin o dəyərli, işıqlı adamlardan biri də istedadlı yazıçı, ömrünü Azərbaycan təhsilinə və sözə verən Vaqif Rüstəmovdu. Tanınmış yazar, «Qızıl qələm» media mükafatı laureatı Vaqif Rüstəmovun «İmza» nəşriyyatında təzəcə çapdan çıxmış «Yurd həsrəti» (Bakı, 2025) sənədli romanını bir nəfəsə oxudum və İkinci Dünya müharibəsi zamanı (1939-1945) milyonlarla günahsız insanın acı taleyi, didərgin həyatı, işgəncələrə məruz qalması iç dünyamı silkələdi, ürəyim göynədi, göz yaşlarımı saxlaya bilmədim. Əsir düşmüş əsgərlərin dözülməz taleyi, üzləşdikləri çətinliklər, dözülməz əzablar, işgəncələr… qürbətdə yaşayan, əslən Cəbrayıl rayonundan olan Səxavət İsmayılovun – Hasan bəyin vətən həsrəti, yar həsrəti… məni dəhşətə gətirdi və mən necə ağlamaya bilərdim?

Romanı oxuduqca kövrək duyğular içində çırpınırdım. Dostum Vaqif Rüstəmovun «Yurd həsrəti» əsəri əslində xatirələr, düşüncələr, Səxavət adlı bir əsgərin, tarix müəlliminin, 1948-ci ildən İstanbulda yaşamağa məcbur olan qeyrətli, vətənpərvər bir soydaşımızın, türk oğlu türkün ürək çırpıntılarıdır. Səxavət Abı oğlunun qeydləri əsasında qələmə alınmış bu əsər Cəbrayıl rayonunun Daşkəsən kəndinə, kəndin təbiətinə, coğrafi yerlərinə, kənd adamlarının məşğuliyyətinə, ictimai-siyasi hadisələrə və s. güzgü tutur. Bu güzgüdə Daşkəsən kəndinin 1941-ci ilin avqust ayına qədərki dövrü əhatəli şəkildə əks olunur. Cəbrayıl rayonunda tarix müəllimi, sonra da məktəbinin direktoru kimi fəaliyyət göstərən Səxavət Abış oğlunun dilindən ərz edilən bu faydalı və qiymətsiz əsər Vaqif Rüstəmov yaradıcılığının zirvəsi sayıla bilər. Bu zirvədə ötən əsrin 20-40-cu illərinin Daşkəsən kəndi, bu kəndin adamları, onların əmək fəaliyyəti, məşğuliyyəti, bolşevik rejiminin insanlara gətirdiyi bəlalar tarixi faktlarla oxuculara çatdırılır.
«Doğma yurdumuzu düşündükcə» adlandırılan birinci fəsildə Səxavət İsmayılovun – 1908-ci ildə Cəbrayıl rayonunun Daşkəsən kəndində dünyaya göz açan soydaşımızın həyat yoluna nəzər salınır. Onun müəllimlik fəaliyyəti, Krımda almanlar tərəfindən əsir götürülməsi, İsveçrədə, daha sonra Türkiyədə yaşaması, «Türkiyə-Azərbaycan Dostluq və Kültür Cəmiyyəti»ni təsis etdiyi, Mərkəzin başkanı kimi fəaliyyəti yığcam bir şəkildə oxuculara çatdırılır.
Əsərin birinci fəslində oxucu Səxavət bəylə yaxından tanış olmaq imkanı qazanır. Bu fəslin özündə də onun ağrılı taleyi, müharibənin və qürbətin qoyduğu izlər, qürbətdə ömür sürən bir qəribin hiss və həyəcanları, düşüncələri, sarsıntıları, əzabları, yurd həsrəti, doğmalarını görmək arzusu, qızı Elmiranın, oğlu Şamilin övlad yanğısı, Məleykə adlı ömür-gün yoldaşından ayrı düşməsi, bacı-qardaşlarının üzünə tamarzı qalması…çəkiləsi mümkün olmayan dərdlərdən biridir. Bu dərdi Səxavət bəy 28 il ürəyində gəzdirir. Bu ayrılıq dərdi onu için-için yandırır, yandırıb cızdağını çıxarır. Oxucu da Səxavətlə birlikdə yanır, onun dərdini öz dərdi bilərək göz yaşları içində boğulur.
Amansız taleyin hökmünə bax ki, Azərbaycanın igid, ziyalı və vətənpərvər oğlu Səxavət İsmayılov, eləcə də onun kimi on minlərlə soydaşımız kommunist rejiminin məngənəsi altında sıxılır, Stalinin «Əsir düşmüşləri İttifaqa qəbul etməyin» sözlərinə görə doğma yurdlarından uzaqlarda yaşamağa məcbur olurlar. Çünki onlar vətənə qayıtsaydılar ya güllələnməyə məhkum olunacaq, ya da Sibirdə fiziki ölümlə üz-üzə qalacaqdılar. Səxavət İsmayılov ölümü yox, yaşamağı üstün tutaraq qardaş Türkiyəyə sığınmağa məcbur olur. O, Türkiyədə yaşasa da Azərbaycanı, eləcə də doğma Daşkəsən kəndini unutmur, hər gün xatırlayır, uşaqlıq və gənclik illərini keçirdiyi «Heydər dağı»nı, Xan Arazı, «Göy gölü», «Ağ gölü», «Teştək gölü»nü, «Heydər dağı»nın zirvəsində «Tonqal yeri»ni, «Səsverən qaya»nı və s. gözləri önündə canlandırır ki, bu da onun yurda bağlılığının, yurd sevgisinin bariz nümunəsidir.
Əsərin ölməz qəhrəmanı Səxavət Alış oğlunun vətənpərvər, yurdsevər olduğunu, ürəyinin Vətən eşqilə döyündüyünü əsərin birinci fəslində bütün çılpaqlığı ilə oxuculara çatdıran yazıçı Vaqif Rüstəmov xatirə qeydlərinə söykənərək insanın iç dünyasını silkələyən bu əsərlə imzasını bir daha imzalar içində təsdiqləməyə müvəffəq ola bilib.

Ağır və əzablı bir tale yaşamış, ömrü-günü iztirablarla keçmiş Səxavətin – əsərin qəhrəmanının ömür yolları ilə tanış olduqca sözün əsl mənasında kövrəlməyə bilmirsən.
Vətən sevgisinin, insan ləyaqətinin, humanizmin, şərəf və ləyaqətin, sədaqətin, dostluğun, insanlığın başlıca yer tutduğu bu əsərin «Müəllim olmaq istəyində» adlı ikinci fəslində yazıçı oxuculara Səxavət dünyası ilə yaxından tanış olmaq fürsəti yaradır. Biz bu fəsildə Səxavətin indiki Bakı Dövlət Universitetinin tarix fakültəsində təhsil aldığını, doğma rayonunda müəllimlik etdiyini, Məleykə adlı qızla tanış olduğunu, bu tanışlığın əsl sevgiyə çevrildiyini öyrənirik. Öyrəndiyimiz bu məlumatların özü də əsərin qəhrəmanı olan Səxavətin - Hasan bəyin ucalığını və böyüklüyünü, əsl ziyalı olduğunu açıb göstərir.
Əsərin üçüncü fəsli «Cəbhə yollarında» adlanır. Bu fəsil aşıq Məşədi Humayın «Olsun» rədifli qoşması ilə açılır:
Gəl bir öpüm oğul o gözlərindən,
Get hərb meydanına düşmən xar olsun.
Qisas al vətənin düşmənlərindən,
Tanrımız üstündə sənə yar olsun.
Bu şeir təsadüfən verilməyib. Aşıq Məşədi Humayın oğlu Oruc cəbhəyə yola düşməzdən əvvəl atası onunla birlikdə saz çalıb oxuyur. Həmin məclisdə Səxavət müəllim də iştirak edir. Aşığın həyətinə bütün Daşkəsən kəndinin adamları toplaşıb. Kənd camaatı birinci kurs tələbəsi Orucu cəbhəyə yola salırlar. Həmin məclisdə məktəb direktoru Səxavət İsmayılov qərara alır ki, mütləq cəbhəyə getməlidir. O, xatirə qeydlərində yazır ki, «Adamlar arasında özümə yer tapa bilmirdim. İstəyirdim ki, ertəsi gün geriyə, Cəbrayıla qayıdanda rayon Hərbi Komissarlığından tələb edim ki, məni də cəbhəyə göndərsin». – Rayon Hərbi Komissarlığı onu cəbhəyə göndərmək istəməsə də, onun məktəb direktoru kimi arxa cəbhədə saxlanıldığını bildirsə də, Səxavət müəllim əl çəkmir və döyüşə yollanır. Onu Bakı vağzalından Tbilisi şəhərinə komandirlər məktəbinə göndərirlər. O, 1941-ci ilin iyul-sentyabr aylarında komandirlər üçün hərbi təlim keçir. Hərbi hissədə olarkən yoldaşı Məleykə, qardaşı Dərbənd və körpə qızı Elmira onunla görüşə gəlirlər. Bu görüşdən 28 il ötüb keçir.
Səxavət Krım-Kerç istiqamətində gedən döyüşlərin birində minlərlə döyüşçü yoldaşları ilə birlikdə almanlar tərəfindən əsir götürülür və onun əzablı günləri başlayır.
Vətən həsrətilə yaşayan Səxavət İsmayılovun Türkiyədə gördüyü işlər, onun fəaliyyəti qürurverici olsa da, doğmalarına, ailəsinə qovuşmaq istəyi, keçirdiyi sarsıntılar, yaşadığı ağrı-acılı illər ürək göynədir, O, İstanbulda ikinci dəfə ailə qursa da, bu izdivacdan bir oğlu, bir qızı dünyaya gəlsə də yenə də həyat yoldaşı Məleykəni, qızı Elmiranı, üzünü görmədiyi oğlu Şamili bir an da olsa unuda bilmir, yenə də onların həsrətilə yaşayır.
İstanbulda böyük nüfuz qazanan, «Türkiyə -Azərbaycan Dostluq Kültür Cəmiyyəti»nə rəhbərlik edən Səxavət İsmayılovu elm və incəsənət xadimləri yaxşı tanıyırdılar. Məhz dünya şöhrətli cərrah İbrahim Topçubaşovun köməyi sayəsində o, doğmaları ilə görüşməyə müvəffəq ola bilir. Bu görüş 1970-ci ilin may ayında baş tutur. Onun doğmaları ilə görüş səhnəsini yazıçı Vaqif Rüstəmov ən kövrək, həzin duyğularla qələmə almış, hər incə detala xüsusi diqqət yetirmiş, son dərəcə təsirli bir həyat səhnəsini gözlərimiz önündə canlandıra bilmişdir. Təkcə bir epizodu oxuculara çatdırmaqla, həm də Azərbaycan qadınlarının fədakarlığını, sədaqətini, ülvi məhəbbətini bir daha xatırlatmaq istəyirəm. «…Bu an xanımım Məleykə əlində iri dolabda su və ləyən gətirdi. Oturduğum kətilin önündə yerdən əyləşib dedi ki, uzaq yoldan gəlmisən, ayaqlarını yuyum ki, rahatlanasan. Mən etiraz etsəm də faydası olmadı. O, corablarımı çıxarıb ayaqlarımı yumağa başladı. Evdəkilər bu mənzərədən təsirlənərək, bir-birilərinə qoşulub ağlayırdılar.
Xanımım ayaqlarımı yuyandan sonra ləyəndəki sudan bir fincan doldurub içdi və uca səslə əllərini göyə qaldırıb: - Ya Rəbbim, sənə şükürlər olsun, axır ki, uzun ayrılıqdan sonra əhdimə çatdım, - dedi». – Bax budur Azərbaycan qadınının sədaqəti, əbədi sevgisi, tükənməz məhəbbəti, ailəsini alınmaz qalaya çevirməsi… Bu səhnənin özündə böyük məna, böyük hikmət vardır. Kaş, indiki ailə quran qızlar da Məleykə kimi ailəcanlı olaydılar, onun kimi sədaqətli və etibarlı olaydılar…
Romanda dünya şöhrətli cərrah, İbrahim Topçubaşovun Vətən üçün, türk dünyası üçün gördüyü işlər, eləcə də Səxavət İsmayılovu 28 illik ayrılıqdan sonra Vətənə gəlməsi üçün əlindən gələn köməyi əsirgəmədiyi, onun humanizmi, insanlığı, şəxsiyyəti…yazıçı tərəfindən məharətlə təsvir edilmişdir.
Əsərdə eyni zamanda İbrahim Topçubaşovun həyat yoldaşı Flora Kərimova, Zeynəb Xanlarova, maestro Niyazi, xalq yazıçısı İsmayıl Şıxlı, akademik Mehdi Mehdizadə, bəstəkar Fikrət Əmirov, Qara Qarayev, xalq artisti Əbülfət Əliyev, Zaur Rzayev, İslam Rzayev və digər görkəmli şəxsiyyətlərdən də söz açılır və onların hər birinin Səxavət İsmayılovla dostluq əlaqələri, tanışlığı, yaxınlığı bədii boyalarla təsvir edilir. « Yurd Həsrəti» romanında «Azərbaycanın elm, incəsənət xadimləri Türkiyədə», «Türkiyədə Beynəlxalq Folklor Festivalı», «Əsli və Kərəm tamaşası» bölmələrində Səxavət İsmayılovun – Türkiyədə Hasan bəy İsmailli kimi tanınan və sevilən soydaşımızın ömür kitabının ən parlaq səhifələrindən də bəhs edilir. Əsəri oxuduqca həm kövrəlir, həm sevinir, həm də Tanrının yazdığı qismətlə barışan Səxavət müəllimin taleyinə acımaya bilmirsən. Ürəyində dərd gəzdirən, nisgil daşıyan bir insanın ömür yolu yazıçı Vaqif Rüstəmov tərəfindən qələmə alınmış və oxucuların ixtiyarına verilmişdir. Bu, adi roman deyil. Deyərdim ki, müharibədə əsir düşən yüz minlərlə soydaşımızın taleyindən bəhs edən sənədli bir əsərdir. Bu əsəri oxuyun və Səxavət İsmayılovun – o böyük insanın, ziyalının, Vətən sevgisilə ömrünü başa vuran, heç vaxt ümidini itirməyən, Türkiyə və Azərbaycan dostluğunun daha da möhkəmlənməsində xüsusi xidmətləri olan bir insanın ömür kitabı ilə tanış olun.
1941-ci ilin iyul ayında Cəbrayıl elindən müharibəyə səfərbər edilən Səxavət İsmayılov 28 ildən sonra Bakıya gəlsə də, bir daha doğma Daşkəsən kəndini görmək ona qismət olmur. O, müharibədə əsir düşən bir azərbaycanlı kimi, Türkiyə vətəndaşlığını qəbul edən bir insan kimi, kommunist rejiminin qaydalarına görə Cəbrayıla gedə bilməzdi. Çünki Cəbrayıl rayonu İranla həmsərhəd olduğuna görə o vaxtkı qanunlar buna imkan vermirdi. Və nə yaxşı ki, bu dünyada İbrahim Topçubaşov kimi dünya şöhrətli bir azərbaycanlı var imiş. Məhz onun sayəsində Səxavət Abış oğluna Bakını və doğmalarını görmək qismət oldu.
2003-cü ildə, 95 yaşında, İstanbul şəhərində dünyasını dəyişən Səxavət İsmayılov Tanrının yazdığı qisməti yaşamalı oldu. O, haqq dünyasına qovuşsa da «ruhu yaşayır – övladlarının nəfəsində, xatirələrin dərinliyində, talelərin kəsişdiyi səmavi nöqtədə». Və bir də Vaqif Rüstəmovun yazmış olduğu «Yurd həsrəti» romanında onun özünü görə bilərsiniz, səsini eşidə bilərsiniz, nəfəsini duya bilərsiniz.
P.S. Tanınmış yazar Vaqif Rüstəmovun «Yurd həsrəti» sənədli romanı son illərdə qələmə alınmış ən yaxşı, ən dəyərli kitablardan biri olmaqla yanaşı, həm də müasir Azərbaycan ədəbiyyatında mükəmməl yeri olan sənət əsəridir. Bu əsər alman faşizminə qarşı ağır döyüşlərin birində əsir düşən, əzablı həyat yaşayan, qürbət ellərdə doğmaları, əzizləri üçün göz yaşları axıdan, Vətən üçün darıxan, həsrət çəkən Səxavət Alış oğlunun timsalında yüz minlərlə soydaşımızın həyat yoluna işıq salır, onların qanla yazılmış ömür səhifələri Vaqifin qələmilə bir-bir açılaraq bu günkü nəsillərə göstərilir.
Yaxşı olardı ki, «Yurd həsrəti» romanı əsasında bədii-sənədli film çəkiləydi. Bu gün televiziya ekranlarında nümayiş etdirilən bayağı, mənasız serialların əvəzində «Yurd həsrəti» ekranlaşdırılsaydı, mədəniyyətimiz də, tariximiz də qazanardı, xalqımız da.
28 il doğma Azərbaycandan – Cəbrayıl elindən uzaqda yaşayan Səxavət İsmayılovun – Hasan bəyin ürəkağrıdan həyatından, keçdiyi ömür yollarından, bəlalı taleyindən belə bir çoxseriyalı film çəkilərsə, milyonlarla tamaşaçının rəğbətini qazanardı. Eyni zamanda yüz minlərlə soydaşımızın Stalin dövründə üzləşdikləri bəlalarla bu günkü nəsillər daha yaxşı tanış olmaq imkanı qazanardı.
«Yurd həsrəti» sənədli – tarixi romanında Azərbaycanın dünya şöhrətli ziyalılarına, mədəniyyət və incəsənət xadimlərinə də yer verilmiş, onların hər birinin Səxavət İsmayılovla şəxsi tanışlığı, dostluğu qabarıq şəkildə əks etdirilmişdir.
İnanır və ümid edirəm ki, Vaqif Rüstəmovun «Yurd həsrəti» diqqətdən kənarda qalmayacaq, xüsusilə kino və televiziya rejissorlarının marağına səbəb olacaq, çoxseriyalı film çəkiləcək, bu filmdə romanda əks olunduğu kimi, Azərbaycan-Türkiyə dostluğu ön planda veriləcək, iki qardaş millətin dostluğu, mənəvi bağlılığı könül dünyamıza yeni bir sevinc gətirəcəkdir.
İnanıram ki, o gün gələcək və milyonlarla tamaşaçının ürəyindən xəbər verən belə bir çoxseriyalı film çəkilib kino tariximizin «qızıl fondu»na daxil ediləcəkdir.

Hüseyn İsaoğlu, yazıçı - publisist,
AYB - nin və AJB - nin üzvü.

Pəri Hikmətqızı

(Qazax Mərkəzi Xəstəxanasının şəfqət bacısı Mustafayeva Pəri Hikmət qızına ithaf edirəm)

O, kimdir? Döşündə təzyiq ölçəni,
İnsana qayğısı, min hörməti var!
Şərəfli işi var, öz xidməti var,
Diqqətlə yoxlayır, hər bir xəstəni,
Qəlbinin nə böyük, məhəbbəti var!

O qədər gözəldi, o qədər gözəl,
Baxıb gözlərinə, duruluram mən!
Mayadı, işıqdı, nurdu bilək, əl,
Onu salamlayır, hər gəlib-gedən!

Adını soruşdum, Pəridir dedi,
Ayın surətidir, Günün şöləsi!
Elə bil Aygündür, Vurğun şeridi,
Bal kimi şirindir sözü, cümləsi!

Mən Pəri dediyim, şəfqət bacısı,
Qazax mahalının, qız balasıdır.
Nə qədər zəngindir, könül dünyası,
Elə bil Qazağın Qız qalasıdır!

Ey Qazax pərisi, Qazax gözəli,
Günəşin nuru var, baxışlarında!
Hüsnündə gəzibdir Peyğəmbər əli,
Babək qılıncıdır, tunc qaşların da!

Yanaqları al kimisən, ay Pəri,
Dodaqları bal kimisən, ay Pəri,
Zal qızısan, Zal kimisən, ay Pəri,
Ağ buxağı xal kimisən, ay Pəri,
Nə gözəlsən, nə göyçəksən, ay Pəri!
Əlvan gülsən, tər çiçəksən, ay Pəri!

Ayna qabaq, durna telsən, ay gözəl,
Beçə balsan, şirin dilsən, ay gözəl,
Nur biləksən, şam tək əlsən, ay gözəl,
Bir incisən, canı ləlsən, ay gözəl,
Nə gözəlsən, nə göyçəksən, ay gözəl!
Əlvan gülsən, tər çiçəksən, ay gözəl!

Gözəllərin gözü sənsən, ay Pərim,
Gözü dərya, qaşı kaman, yay Pərim,
Göydə günəş, göydə sənsən Ay, Pərim!
Nə gözəlsən, nə göyçəksən, ay gözəl!
Əlvan gülsən, tər çiçəksən, ay gözəl!

Allah yazsın yığvalını, baxtını,
Qızıldan yaratsın, tacı-taxtını,
Söylə mənə toy gününün vaxtını,
Ağ yığval olasan, ağ bəxt olasan!
Dünyada ömrünlə, xoşbəxt olasan!

O, kimdir? Döşündə təzyiq ölçəni,
İnsana qayğısı, min hörməti var!
Şərəfli işi var, öz xidməti var,
Diqqətlə yoxlayır, hər bir xəstəni,
Qəlbinin nə böyük, məhəbbəti var!


Tofiq SALEH,

Qazax,
29.VII.2025