Bir Mübarək zəng

Bəzən qəfil, gözləmədiyin bir zəng sənə bir dünya sevinc bəxş edə bilər. Bu sevinci dünən yaşadım. Əziz, sevimli, çox hörmətli müəllimim prof. Cahangir Məmmədli mənə zəng etdi. Tədbirdə olduğumdan əvvəlki zənglərini cavabsız buraxmışdım. Tədbirdən çıxan kimi gələn zəngi cavablayanda ilk əvvəl səsindən tanımadım. Qınadı məni. Sən mənim səsimi necə unuda bilərsən dedi. Haqlı idi. Hələ tənə də vurdu ki, niyə Bakıya gedəndə dədə evinə dəyib onları axtarmıram. Xeyli zarafatlaşdıq. Əsas mətləbdən yayındım-son yazımı-"Min ölüm haqqında bir povest"i bəyəndiyinə görə zəng etmişdi. Xeyli təriflədi, yaradıcılığımı yaxından izlədiyini, yazılarımı oxuduğunu, uğurlarıma sevindiyini dedi. Sanki mənə bir dünya sevinc bəxş etdi. Müəllim təbriki, xeyir duası ayrı şeydir. Çox sağ olun, əziz Cahangir müəllim, çox sağ olun üstümdə zəhməti keçən əziz müəllimlərim...
...Və nə yaxşı zəng etdin, Cahangir müəllim, məni ötənlərə qaytardın, tələbə kimi yazıma qiymətini yazdın...Zənginizi həmişə gözləyəcəyəm...
Esmira İsmayılova
BDU Jurnalistika fakültısinin ötən əsr məzunu

fillogiya elmləri doktoru,
professor

İstedad və zəhmətin gücü

Mən İbrahim Quliyevi əlli ilə yaxındir ki, tanıyıram. İşlədiyim “Ədəbiyyat və incəsənət” qəzeti Zevin küçəsindən indiki Mətbuat prospektinə köçəndən sonra İbrahimin tərçüməçi işlədiyi “İdman”-“Sport” qəzeti də doqquzuncu mərtəbədə yerləşirdi. Onun bahalı qara dəri pencəyi vardı, Əfqanıstanda hərbi tərcüməçi kimi çalışmış, döyüşlərdən və ağır müharibədən keçmişdi, o, ağır-ağır yeriyir, az danışııırdı. Həmişə qaş-qabaqlı görünürdü. Amma onu yaxından tanıyandan sonra çox kövrək, həssas, xeyirxah insan olduğunu gördüm. Davanın psixozu görünür hələ canında idi.
Bir müddət sonra İbrahim Quliyev Azərbaycan EA-nın Şərqşünaslıq İnstitutunda İran filoloogiyası şöbəsində işləməyə başladı. Bu mərhələdən bizim oununla ünsiyyətimiz daha da sıxlaşdı. İbrahim Birinci Qarabağ müharibəsində Əfqanıstandan gəlmiş döyüşçülərin tərcüməçisi kimi yenidən cəbhəyə gedib, döyüşlərdə fəal iştirak etdi. Xalq hərəkatı başlanandan sonra isə İbrahim yeni mərhələnin fəal publisistlərindən birinə cevrildi, müxtəlif mətbuat orqanlarında çalışdı və Sabir Rüstəmxanlının yaratdığı Vətəndaş Həmrəyliyi Partiyasınıın eyniadlı qəzetini buraxmağa başladı. Bu iş üçün onun sağlam düşüncəsi, biliyi və xeyirxah niyyəti kifayət qədər idi. İbrahim hərəkatdaki çayxana millətçilərindən fərqli olaraq, yaradıcı və elmli ziyalıların hərəkatda və onun redaktə etdiyi qəzetdə iştirakina xüsusi əhəmiyyət verir və onların qəzetdə iştirakına qayğı ilə yanaşıırdı. Bu, Vətəndaş Həmrəyliyi Partiyasının inkişafına və populyarlaşmasına güclü təsir göstərirdi. Onun buraxdığı qəzetdə mənim də xeyli yazılarım çap olundu.
İrəlidə qeyd etdiyim kimi, İbrahim həm də çox istedadlı bir publisistdir. O, qəzet redaktoru olduğuna görə nisbətən az yazırdı. Amma keyfiyyətli yazırdı. Siyasi proseslərin düzgün və obyektiv izahını verirdi. Onun əsas mövzularından biri də Azərbaycan ədəbiyyatı və onun ənənələri idi. Xüsusilə xalqımızın milli hüquqları və demokratiya uğrunda mübarizələri, onların ədəbiyatımızda və mətbuatımızda əksi idi. Bu barədə o qısa, amma çox tutarlı yazılar yazırdı. 2005-ci ildə İbrahim Quliyevin ən yaxşı kitablarından biri “Ədəbiyyatımızin azadlıq mücadiləsi” işiq üzü gördü. Bu, Azərbaycan marifçi mətbuatının qabaqcıl ənənələrini davam etdirən bir toplu idi. Burada repressiya illərində təqib və sürgünlərə məruz qalan, məhv edilən Azərbaycan ziyalılarının mübarizə yolundan, yaşadıqları faciələrdən bəhs edən oçerklərlə yanaşı, Meydan hərəkatı dövrünün siyasi-ictimai mənzərəsini əks etdirən analitik yazılar, ictimai fikri formalaşdıran məqalələr toplanmışdı. İbrahim göstərirdi ki, kor radikalizm, əməlsiz çayxana milllətçiliyi nəinki bəhrəsiz və milli ənənəyə ziddir, bu həm də ziyanlıdır. Çünki çağırışlarlarla, aqressiv şüarlarla heç nə dəyişmir, dünyanı üzaqgörən təlimlər və ardıcıl əməli iş dəyişdirir.
İbrahimin püblisistikada radikalizmdən sonra ikinci hədəfi tamahkarlıq və korrupsiyadır. O, vəzifəsinə, sosial statusuna baxmadan xalq malına tamah salanları, korrupsiyaya qurşananları amansızcasına, cəsarətlə tənqid edirdi. Bunu o həm öz qələmi ilə edir, həm də qəzetin informasiya siyasətini bu yönə çevirirdi. Nəticədə, bu xətt onun başçılıq etdiyi qəzetin susmasının əsas səbəblərindən oldu. Lakin hər ipin iki ucu var, qəzetsiz İbrahim öz enerıisini elmi-pedoqoji fəaliyyətdə toplaya bildi.
İbrahim Quliyev ixtisasca şərqşünasdır, İran filologiyası üzrə mütəxəssisidir. Amma pərəstişkarları onu zərif lirik şair, farscadan incə tərcümələr müəllifi, nizamişünas alim və polemik publisist, Baki Slavyan Universitetinin kafedra müdiri, gözəl müəllim kimi tanıyır. BDU-nun şərqşünaslıq fakültəsini bitirdikdən sonra zabit kimi Əfqanıstanda hərbi xidmət keçmiş, müşavir və tərcüməçi kimi çalışmışdı. Əfqanıctan müharibəsinin odunu-alovunu keçməsi həyatda İbrahimin mühüm dayaqlarından biri oldu, çünki artıq ona dünyanın sərt üzünü tanımaq əzabı lazım deyildi. Əfqanıstan veteranlarından ona ən yaxın adamlardan biri istedadlı yazıçı Əlibala Hacızadə idi. Onlar İbarhimlə Şərqşünaslıq institutunda birlikdə, İran filologiyası şobəsində işləyir və dostluq edirdilər. Əlibala da Əfqanıctan yolu keçmişdi. Onların ədəbi görüşlərində də paralellik vardı. Heç biri predmetsiz, yaltaq ədəbi məclisləri, cürbəcür ittifaqları sevmirdilər, amma hər ikisi irandilli ədəbiyyatlardan tərcümələr edir, mətbuatda çalışır və elmi işi də davam etdirirdilər.
Əlibala Hacızadənin dünyasını dəyişməsi İbarahimə ağır təsir göstərdi, xeyli müddət onu çaşqın vəziyyətdə qoydu…

İbrahim fitri bədii istedadı olan bir adamdır. Parlaq söz yaddaşı sayəsində o, klassik və müasir fars dilini, Əfqnıstanda işlənən qədim İran dialektlərini gözəl bilir. O həm də müasir farsdilli interneti, İran ədəbiyyatşünaslığını yaxşı öyrənib və başlıcacı elmi informasiya çoxluğunda, dəryasında balıq kimi üzür. Əslində bu bilik yox, elmi fəhmdir. İbrahim qısa bir vaxtda istənilən bir məsələni öyrənib ondan baş çıxara bilir, yazılar da yazır. Onun “Nizami Gəncəvi və zərdüştilik” mövzusunda namizəlkik dissertasiyası nizamişünasların diqqətini cəlb etmiş və iki dəfə kitab şəklində nəşr edilmişdir. 2012-ci ildə baş tutan “Nizami və zərlüştilik” kitabı müdafiədən sonra ikinci dəfə “Nizami yaradıcılığında zərdüştilik” (2018) adı ilə yenidən işlənərək, mükəmməlləşdirilərək çap edilmişdir. Bu qiymətli əsərdə zərdüştiliklə bağlı İran və Qərb mənbələri uğurla ümumiləşdirilmişdir.
Əsərin mühüm uğurlarından biri Azərbaycan ədəbiyyatında və tarixində zərdüştiliyin yeri və izlərinə dair məlumatları yenidən toplayıb qiymətləndirməyə çalışmışdır. İbrahim Azərbaycanın zərdüşti irsinə qısqanc yanaşma hallarını tənqid etmişdir. O öz tədqiqatında bir daha göstərirdi ki, Azərbaycanda zərdüştiliyin ənənələri və tarixi cox dərin köklərə malikdir və elmi qısqanclıq halları, islami ənənələri şişitməklə bunları elmi gündəlikdən aparmaq və kənarlaşdırmaq mümkün deyil. Bu mövqeyi təkzibedilməz edən faktlardan biri də məhz Nizami Gəncəvinin yaradıcılığı və oradakı zərdüştiliklə bağlı motiv və süjetlərdir. Aydındır ki, Nizami irsini və dünyagörüşünü zərdüştilik probleminə tendensiyalı münasibətdə qınamaq olmaz və bunun üçün heç bir əsas yoxdur.

İbrahim Quliyev həm də istedadlı şair və tərcüməçidir, bunlar onun sözü gedən kitabında əsas yer tutur. Onun həm klassik fars şeirindən, həm də yeni İran şeirindən tərcümələri kitaba zənginlik və rəngarənglik verir. On yeddinci əsr şairi Məczub Təbrizinin “Şahrahi-nicat” əsərinin, İranın məşhur qadın şairəsi Foruq Fərruxzadın şeirlərindən tərcümələri deyilənlərə ən yaxşı misal sayıla bilər. Xüsusilə sonuncu öz fərdiyyəti, poetik ruhu baxımından İbrahimə daha yaxındır, onların dünyaduyumundakı yaxınlıq tərcümələri İbrahimin öz şerlərinə oxşadır. Fikir başlanğıcının qabarıqlığı, orijinal assosiasiyalar, təmkinli düşüncə axını bu nümunələrin ümdə xüsusiyyətləridir.
İbrahimin klassik Şərq poeziyasının nəhəngləri Cəlaləddin Rumidən, Hafiz Şirazidən etdiyi tərcümələri mürəkkəb sufi konstruksiyasının və terminologiyasının Azərbaycan dilində sadə, lakin obrazlı şəkildə ifadəsinin uğurlu tapıntıları kimi diqqəti cəlb edir. İbrahim təkcə poetik nümunələri deyil, “Pəhləvi kraliçasının xatirələri” romanını, “İrəvan bir müsəlman vilayəti idi” adlı tarixi tədqiqat əsərini, “Dünyanı fəth edən Nadirin tarixi” (“Tarixi-Nadir”) adlı əsəri dilimizə çevirmişdir.
Hesab edirəm ki, xalq şairi Sabir Rüstəmxanlı İbrahimin “Dar ağacı” kitabına yazdığı önsözdə onun poetik fərdiyyətinin əsas xüsusiyyətlərini çox uğurla ümumiləşdirmişdir. O haqlı olaraq göstərir ki, İbrahim şeirdə say, ücüz populyarlıq dalınca qaçmır, ancaq yeni şeir onun qəlbində hazır formaya düşdükdən sonra onları kağıza köçürür, oxucularına təqdim edir. Elə buna görə onun şeirlərinin əksəriyyətində tapıntı və yenilik müşahidə etmək olar. Kitabın birinci bölməsində verilmiş “Sənə ürəyimdə bir ev tikmişəm” adlı şeir bu baxımdan çox səciyyəvidir. İlk baxışda ürəkdə ev tikmək anlayışı nahamvar görünür, lakin ciddi diqqət yetirəndə canlı danışıqda doğma olan ev tikmək ifadəsi yeni obrazlılıq axtarışı kimi uğurlu səslənir, zövqlü oxucunu razı salır.
Sənə ürəyimdə bir ev tikmişəm,
Hopub divarına payız sarısı.
Sənə ürəyimdə bir ev tikmişəm
Orda qurd ulayır gecəyarısı.
Orda sənsizlik var, bir də həsrətin,
Orda çiçəkləri külək daramır.
O ev gözlərinə bənzəyir sənin,
Yağışlar yağanda tavanı damır.
(Sənə ürəyimdə bir ev tikmişəm)
Qarabağ müharibəsində qələbəmizə həsr edilmiş “Ey Ali Baş komandan” şeiri də siyasi-ictimai siqləti baxımdan səciyyəvidir. Prezident İlham Əliyevin təşəbbüsü ilə başlanıb zəfərlə bitən müharibəmizi şair “uzaq ümidlərimizin həqiqətə çevirilməsi” kimi səciyyələndirir. Bu bənzətmənin dəqiqliyi heyrətamizdir: axı otuz il ərzində çoxumuz torpaqların qayıdacağına ümidlərimizi itirmişdik. Bunun əsası da var idi, bütün xristian dünyası erməni millətçilərini himayə edirdilər. Lakin məhz Ali Baş Komandanımmızın qətiyyəti, uzaqgörünən siyasəti sayəsində milli ümidlərimiz çin oldu və insanlar öz rəhbərlərini sevdilər:
Sən döyüş meydanında
Yenilməz sərkərdəsən.
…Bəlkə də sən İsasan,
Bəlkə də Mehdi sənsən.
Tanrı göndərib səni
Xalqı xilas edəsən.
Əmr et hücuma keçək
Keçək bu yolda candan.
Ey yenilməz qəhrəman-
Ey Ali Baş komandan.
İbrahimin ən yaxşı şeir kitablarından biri “Dar ağacı”dır (1997). Qarabağ müharibəsi bitəndən sonra işııq üzü gördü. Adından göründüyü kimi kitabda əsgər borcu, döyüşçü hünəri və qəhramanlıq mövzuları əsas xətt təşkil edir. Bu müharibə Böyük Vətən müharibəsindən sonra xalqımızın vətənçi qüvvələrini sınağa çəkdi. Müharibə bizim ictimai fikir üçün keçmişdə qalmışdı, nağıla və mifə çevrillmişdi. Lakin rus-erməni ittifaqının hərbi təcavüzü, 20 faiz ərazilərimizi işğal etməsi ölkədə yeni reallıq yaratdı. Əsgər və fədai olmaq, canını vətənə və torpağa qurban vermək zəruri, lakin cətin bir seçim oldu. Digər həmkarları kimi İbrahim Quliyev də Əfqanıstandaki əsgərlik yolunu xatırladı, yenidən cəbhəyə yollandı və bu müharibələrin dərsləri ilə gənc nəsli tanış etdi.
İki il sonra şairin yeni kitabı çıxdı: “Yovşan ətirli dünya” (1999) artıq lirik duyğularla aşılanmış bir kitab idi, şairin addım-addım dünyanın lirik ətirlərinə daxil oilmasını, dinc həyata alışmasını əks edirdi. Növbəti kitabda qəzəliyyat ruhu vardı, özündən əvvəlki şeir kiitabından on il sonra işıq üzü görürdü. “Qüssə mələyi” (2008) çıxan zaman onun yaşı əlliyə yaxınlaşırdı, görünür dissertasiya üzərində işləməsi onun lirik ovqatlarını qısaldırdı. Şairin başı ciddi işlərə qarışmışdı, ona görə növbəti şeir kitabı (2019) əvvəlkindən on bir il sonra işiq üzü gördü. Lakin iki şeir kitabı arasında İbrahim Quliyevun Nizami və Zərdüştilik mövzusuunda kitabı iki dəfə çap olundu. Həmin kitabın ikinci nəşri xeyli təkmilləşdirilmişdi, müəllifin mövzuya çox ciddi bağlandığını və Nizami sehrindən çıxmağa tələsmədiyini əks edirdi. Bundan əlavə, qeyd olunan dövrdə İbrahim Quliyevin müasir ədəbi proseslərə həsr olunmuş “Dua kimi oxunan şeirlər”, “Heyrətdən həqiqətə doğru” kitabları işıq üzü görmüşdür.
İbrahim Quliyev çox istedadlı lirik şairdir. Onun şeirləri hamar, sığallı folklor dilindən fərqlənir və ilk baxışda kələ-kötür görünür. Amma bu nahamvarlığın arxasında ana dilimizə, müasir poetik leksikona cəsarətli, gözlənilməz və yaradıcı bir mübasibət var. Bu İbrahimin şüurlu seçimiidir, məhz buna görə o saya yox, şerlərinin yenilik potensialına daha çox diqqət yetirir. Bu, poeziyada çətin yoldur, şeirin həm də bir tale yolu olduğunu dərk edən yaradıcıların yoludur. İbrahim dərindən inanır ki, şairlik və şeir məntiqi sadəlövh görünsə də, əslində dünyanın çoxüzlü məntiqində poeziya fərdin fitri təbiətini daha dolğun əks edir. Bəzən dövlət, müharibə, iqtisadi böhran kimi fenomenləri anlamaq, doğru təsəvvür etmək üçün şeir məntiqi daha yaxşı kara kəlir. Çünki bütün böyük şairlər məntiqsizlikdə, xaosda, dəyərlərin itirilməsində həmişə xüsusi məntiq tapırlar, başlıcası isə bu məntiqi sözlərin yardımı ilə əyani edə biliirlər.
İbrahim Quliyev Moskvada Ədəbiyyat İnstitutu bitirən bəzi şairlər kimi, tərcümədən, dəbli motivlərdən, şeir kitablarından yaddaşın dibinə çökən tör-töküntüdən uzaqdır, o həmişə öz bədii yaddaşınıın işiğında addımlayır, öz orijinal yolu ilə gedir. Şeirə məhz bu yolla gələnlər və burada müsafirlik edənlər uğur qazanır. Əlbəttə, belələrini çox zaman gec, çox gec görürlər, amma şeirdə yeni yolları məhz onlar açır. Onlar gec-tez öz mükafatlaını alırlar.
İbrahim Quliyev zəhmətkeş, yorulmaz ziyalııdır. Onun yaradıcılıq yolunu bir məqaləyə sığdıırmaq mümkün deyildir. Nümunə kimi onun sonuncu “Regionşünaslığın tarixi və metodologiyası” (2024) kitabını yada salmaq olar. Bu onun başçılıq etdiyi kafedranın proqramı ilə bağlı bir dərs vəsaitidir və müəllifinin elmi maraqının universallığınnı göstərən faktlardan biridir.
İllər keçdikcə İbrahim Quliyev daha müdrik və işgüzar olur. Öz bədii yaradıcılığını yenidən nəzərdən keçirir, yenə ədəbiyyata, sözə, ədəbi ənənlərimizə qayıdır. Ona uğurlar arzulayırıq, hesab edirəm ki, onun bu kitabı ədəbi cameənin diqqət mərkəzində olacaq.

Bayraqdara dəyən

yeganə güllə...

Bu gün 9 May- Alman faşizminin Sovet xalqlarını əsir-yesir etmiş rus faşizminə məğlub olduğunun elan olunduğu gündür. May ayı həm də Reystaqa qələbə bayrağını sancan Azərbaycan oğlu, Qərbi Azərbaycanın Vedi mahalından olan Mirzə Hüseynovun rus zabiti tərəfindən güllələndiyi gündür.
16 il əvvəl Yardımlı rayonunda yaşayan müharibə veteranı- 86 yaşlı Şahbaz Hüseynovun dediklərindən:
“Onu deyim ki, 26 yaşlı Mirzə Hüseynov bir oduydu, alovuydu, qığılcımıydı. Qorxu nə olduğunu bilmirdi. Düşmən gülləsi də ondan qorxurdu. Döyüşdüyümüz müddətdə nə qədər odun-alovun içindən çıxdıq o, bir dəfə də olsun yaralanmadı. Qayıdaq əsas məsələyə: 1945-ci ildə may ayının 6-da günortadan sonra biz Reyxstaqa ilk daxil olduq. Bir anlığa Mirzəni itirdim. Hara getdiyini bilmədim. Yardımlı rayonundan Damət Verdiyev adlı döyüşçü dostum yanımda idi. Birdən o qayıtdı ki, Şahbaz, bir sən ora bax, dedi və Reyxstaqın günbəzini göstərdi. Nə görsəm yaxşıdır. Komandirimiz Mirzə Hüseynov qələbə bayrağını Reyxstaqın günbəzinə sancır. Ora haradan, necə çıxmışdısa, xəbərimiz olmamışdı. O, bayrağı bərkidəndən sonra yalnız “pobeda” sözünü deyə bildi. Sovet zabitlərindən biri Mirzə Hüseynovu güllələdi. O, əvvəlcə günbəzin üstünə, oradan da sürüşüb yerə yıxıldı. Özümüzü ona çatdıranda artıq...(Şahbaz müəllim sözünün davamını gətirə bilmədi. İlk dəfəydi ki, bu yaşda ağlayan ağsaqqal görürdüm). O, asta-asta dilləndi:
- Komandir dörd il döyüşdü,bir alman gülləsi ona dəymədi, ancaq uğrunda döyüşdüyü hökumətin zabitinin gülləsinin qurbanı oldu. Bu güllə dörd ildə ona dəyən yeganə güllə idi.



9 May bir də atam Ziyəddinlə, Ağam Hacı və əmim Canıbabanın yaşamaq şansı qazandıqları gündür. 1937 -ci ildə babam Əbdürrəhimi Şura hökumətinin düşməni elan edib güllələyən Sovet höküməti onun3 oğlunu aparmışdı cəbhyə. Şükür ki, üçü də salamat qayıtmışdı.
50 yaşında dünyadan köçən (Ağamın) Hacı əmimin məzarı Zəngəzurda əsirlikdədir. Amma atam 1988-ci il deportasiyasında Abşerona gəldi. 32 ildir Mehdiabad məzarlığında uyuyur. Bu gün məzarına ziyarətə getdim. Amma işğalda olan yurdunun azadlıq müjdəsini verə bilmədim.

Döyüşçülərə ehtiramla: Tamxil Ziyəddinoğlu,
“Bütöv Azərbaycan” qəzetinin baş redaktoru

Robert sayıqlayır

Biz təhlükəsizlik modelimizi təklif edirik: müasir və döyüşə hazır ordu, güclü lider və güclü müttəfiq.
Bu sözləri “Ermənistan” blokunun baş nazirliyə namizədi Robert Köçəryan 8 mayda Eçmiədzində seçki kampaniyası çərçivəsində keçirdiyi mitinqdə bildirib.
“Bəşəriyyət hələ başqa bir model ortaya qoymayıb. Bizi müharibə ilə təhdid edirlər, amma sadə bir həqiqət var: təcavüzkar qələbə şanslarının çox yüksək olduğuna əmin olduqda müharibəyə başlayır. Əks halda, heç bir ölkə müharibəyə başlamaz.
Biz sülh üçün çalışırıq, amma sülh davamlı, zəmanətli və zəmanətçiləri ilə olmalıdır. Sülh bir nəfərin şıltaqlığından asılı ola bilməz. Bu, sülh deyil, rüsvayçılıqdır və biz buna imkan verməyəcəyik”, - deyə Köçəryan sayıqlayıb.

Latviyadan son

məktub…

İkinci Dünya Müharibəsinin qan-qadası milyonlarla ananın oğluna yığdığı toy boxçasına qara bağlatdı, ər, nişanlı gözləyən 100 minlərlə qız-gəlinin gözü illərlə yollarda qaldı. Təəssüf ki, müharibəyə gedən 600 min Azərbaycan vətəndaşının yalnız yarısı Vətənə salamat döndü. Onların da kimisi yaralı, kimisi şikəst, kimisi kontuziyalı. Bir sözlə, millətimizin genefondu sağalmaz yara aldı. Ən acınacaqlısı isə odur ki, Qərbi Azərbaycandan müharibəyə gedən soydaşlarımız həm Ermənistan Sovet Sosialist Respublikasının tarixindən kənarda qaldılar, həm də Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikasının hərb tarixindən ayrı düşdülər. Belə nakam, izsiz, soraqsız oğullarımızdan biri də Əsgər Kazımovdur.
Kazımov Əsgər Usub oğlu 1920-ci ildə Gığı kəndində anadan olub. 1928-ci ildə kənddə yenicə fəaliyyətə başlamış məktəbin birinci sinfinə daxil olub. 1936-cı ildə Gığı kənd yeddiillik məktəbini bitirib. Təhsilini davam etdirməyə, oxumağa çox həvəsli olduğu üçün 20 km aralıda olan Şəhərcik kənd orta məktəbinə getməyin əzab-əziyətinə qatlaşıb.
Onda çox çətin zamanlar idi. Maddi çətinlik bir yana, nəqliyyatın olmaması bu çətinliyi birə beş qat artırırdı. Bütün çətinliklərə baxmayaraq 1937-ci ildə Şəhərcik məktəbinə daxil olub. 1940- cı ildə orta təhsili yaxşı qiymətlərlə başa vuraraq attestat alıb. Həmin dövrlərdə Əsgər Gığı və ətraf kəndlərdən tam orta məktəbi bitirən tək-tək məzunlardan biri olub. 1940 - cı ildə imtahan verərək İrəvan Pedaqoji Texnikumuna qəbul olunub. Elə həmin ilin payızında hərbi xidmətə aparılıb.
Əsgər Usub oğlu Kazımov çox ailəcanlı övlad olub. Şəhərcikdə oxuduğu vaxtlarda valideynlərinə təsərrüfat işlərində kömək edə bilməməsinə görə nə qədər əzab çəkdiyinə, üzüldüyünə tay-tuşları şahid olublar. Əsgərlikdə olanda da valideynləri nigaran qalmasın, deyə mütəmadi məktublar yazıb göndərirdi, məndən nigaran qalmayın deyirdi.
Əsgərin son məktubu Latviyadan gəlib. Məktub “Ana südünü halal elə, bu gün mənə serjant rütbəsi verib müharibəyə yola salırlar” cümləsi ilə bitir. Məktubun içərisində əsgər yoldaşları ilə bir şəkil də göndərib. Məlum olduğu kimi 1941-ci ildə İkinci Dünya Müharibəsi başlayıb və faşistlərin ilk hücumlarından biri Baltikyanı ərazilərə olub. Bununla da Əsgər Kazımovun sonrakı taleyindən heç bir xəbər - ətər gəlməyib.
(Şəkil 1941-ci ildə müharibə başlamazdan əvvəl çəkilib. Şəkildə sağdan birinci Əsgər Kazımovdur)

Mühacirlik həyatının

real mənzərələri

Filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, Əməkdar mədəniyyət işçisi, tədqiqatçı-jurnalist Rəhman Salmanlı (Həsənov) iyirminci əsrin 20-30-cu illərində repressiya dövrünə bağlı bir sıra dəyərli əsərlərin müəllifi kimi də tanınır. Onun “Mühacir komissarın həyat dramı” (Memuar) kitabı da (Bakı, “ÇapArt”, 2025) bu silsilədən olan əsərdir. Burada Şəmkir rayon Zəyəm qəsəbə sakini olmuş Həbib Həsən oğlu Seyidovun keşməkeşli həyat yolundan bəhs açılır. Elinə-obasına, xalqına, torpağına – vətəninə sədaqətlə xidmət edən Mirhəbib Seyidov ona tapşırılan bütün işlərin – vəzifələrin öhdəsindən layiqincə gəlsə də, o dövrün qaragüruhçu qüvvələri onu da şərləyib – böhtana salmaqla aradan götürmək istəyirlər. Məlum repressiya maşınının məngənəsindən xilas olmaq üçün Həbib Həsən oğlu haqsız yerə saxlandığı həbsxanadan və ölüm gözləyən kabusdan xilas olmaq üçün qaçıb canını qurtarmaq, mühacir həyatı yaşamaq yolunu seçir. Müəllif əsərin lap başlanğıcından hadisələrin hansı zəmində qurulub inkişaf etdiriləcəyini belə təqdim edir:
“Həbib Seyidov Gəncə qəzasının Şəmkir nahiyəsində gənclərin hərbi xidmətə çağırışı, həbelə qaçaqların yerinin öyrənilməsi, onlarla gizli alaqəsi olanların aşkar edilməsi ilə məşğul olurdu. Sovet quruluşunun ilk on ili idi. Böyük səlahiyyətlər sahibi Həbib camaatla səmimi rəftar edər, haqsız işə heç vaxt qol qoymazdı. Tanınmış qaçaq, özünün dediyi kimi, "aldanaraq bolşeviklərə qoşulan" Samuxun Çobanabdallı kəndindən olan Mansurun iştirakı ilə Qaçaqlarla Mübarizə Dəstəsinin sıralarında dəfələrlə Kürqırağı ormanlarda olmuşdu. Axtarışında olduğu Şəmkir qaçaqlarının başçısı Ramazan oğlu Rüstəmlə, onun qardaşı, məşhur qaçaq Təhməzlə 1918-ci il "Eşelon davası"ndan, erməni hücumlarının qarşısını almaq məqsədilə yaradılan özünümüdafiə dəstələrinin işi, ən nəhayət, Gəncə üsyanındakı fəaliyyətləri ilə yaxşı tanış idi. Quruluş dəyişsə də, onların istəyi dəyişməmiş, əksinə, daha sədaqətli əqidə dostluğuna çevrilmişdi ... Yeni quruluşun adamları ilə işləsə də, daxilən əvvəlki quruluşun, Milli hökumət qurucularının tərəfində idi.
Həbib Seyidov rayon milis şöbəsinin rəisi təyin olunmamışdan əvvəl də eşitmişdi ki, Dövlət Siyasi İdarəsi Şamxor rayon şöbəsinin əməkdaşı Xocayev erməni əsillidir, maskalanaraq bəzi adamlara özünü bolşeviklərin düşməni kimi tanıtdırır, yeni quruluşu qəbul etməyənlərə Milli Hökumət tərəfdarlarını dəstəklədiyini bildirir, bununla da müəyyən qrup dəstə başçılarının, bəzi el-oba ağsaqqallarının etibarından sui-istifadə edərək onları gizli şəkildə etirazlara, üsyana, terrora istiqamətləndirir. Yerli müsəlman əhalini məqsədli şəkildə qırğına, sürgünə, həbsxanalara sürükləyərək, onların var-dövlətini ermənilərlə birgə talan edir. Ən nəhayət, Azərbaycan Cümhuriyyətinin parlaman üzvü olmuş məşhur əksinqilabçı Hacı Əhmədi aldadaraq ona yeni quruluşun əleyhinə "Allahlılar partiyası" yaratmasında, onları üsyana təhrik etməsində və s. bu kimi işlərdə böyük rolu var.
Gizli işlər qəhrəmanı Xocayevin fəaliyyətindən Həbib Seyidovun məlumatlı olduğunu onunla düz yola getməyən, azərbaycanlıların qatı düşməni Siyasi İdarənin rəisi Vasiliy Yakofidi yaxşı bilirdi. Odur ki, məxfi əməllərinin üzə çıxacağından ehtiyat edən V.Yakofidinin təşəbbüsü ilə rayon polis şöbəsinin 32 yaşlı rəisi Həbib Seyidov, "xalq düşməni" damğası vurulmaqla, respublika Xalq Daxili İşlər Komissarlığı (XDİK; rusca -NKVD) Dövlət Siyasi İdarəsinin (DSİ; rusca - QPU) Şamxor rayon şöbəsi tərəfindən 4 iyun 1933-cü ildə həbs edilir. Lakin Həbib Seyidov beş gün sonra, 9 iyun 1933-cü ildə güllələnmək üçün qatarla Bakıya yatab ediləcəyi axşamı həbsxanadan qaçmağı bacarır.” (səh. 3-4)
Əslində bu cür başlanğıc hissə müəllifin əsərin ümumi məzmununu bəri başdan oxuculara xülasə şəklində çatdırması xarakteri daşımaqla oxunulacaq əsərlə mühüm tanışlıq yaradır. Belə ki, əsərin əsas qəhrəmanı olan Mühacir komissarın – Həbib Seyidovun ölkədə hansı mürəkkəb ictimai-siyasi şəraitdə işləməsini və daxili düşmənlərin ona necə tor qurduqlarını diqqət mərkəzinə çəkən tədqiqatçı-jurnalist Rəhman Salmanlı bununla yazacağı memuar tipli əsərin ümumi ekspozisiyasını vermiş olur. Hadisələrin sonrakı inkişafı məhz bu məcrada cərəyan edir.
Kitabı həyəcansız oxumaq mümkün deyil. Xüsusən də, bilirsən ki, baş verən hadisələr tarixi xronikaya əsaslanır, canlı insan həyatından, təkcə bir insan yox, bir nəslin – XX əsrin əvvəllərində yaşamış nəslin həyatından söhbət gedir. Başqa sözlə, bədii təxəyyüldə yazıçının fantastik olaraq yaratdığı romantik insanların yox, real dünyamızın insanlarının həyatının ustalıqla təsvirə gətirildiyi bu əsərdə soydaşlarımızın üzləşdikləri müsibətli illər kitabın vərəqləri arasından boy göstərir, oxucunu hədsiz dərəcədə mütəəssir edir.
Müxtəlif vəzifələrdə ləyaqətlə işləmiş, camaat arasında komissar kimi tanınan Həbib Seyidovun yaxşılığı keçmiş, köməkliyi dəymiş insanların sayəsində türmədən qaçması və ətrafında daldalanacaqlar tapıb gizlənməsi, onu tapmaq üçün axtarış aparmaları və s. kimi epizodları həyəcansız oxumaq mümkün deyil. Bir oxucu kimi həmin səhnələri oxuyanda çox təsirləndim, 1993-cü ilin qanlı-faciəli günləri təkrar beynimdə canlandı. Bir hərbçi kimi ermənilərin caynağından qaçıb qurtararkən eynilə həmin vəziyyətlərə düşdüyümü və buna bənzər anları yaşadığımı xatırladım. Eyni zamanda özlüyümdə belə bir qənaətə gəldim ki, görünür, xüsusi seçilmiş insanlar var ki, çətin və təhlükəli anlarda Uca Tanrı onlardan nəzərlərini çəkmir, onlara qurtuluş yolları açıb xilas edir. Məhz seyid Mirhəbib Həsən oğlu Seyidov da əsərin səhifələrindən öyrəndiyimiz kimi, həbsxanadan qaçıb Türkiyə ərazisinə adlayana kimi uzun və məşəqqətli zillətlər ayaqlayır. Dəfələrlə tutulma və ölüm təhlükələri ilə üzləşsə də, Ulu Yaradan ona yardımçı olur, sağ-salamat sərhədi keçməyə nail olur.
Əbəs deyil ki, Rəhman Salmanlı əsəri “Mühacir Komissarın həyat dramı” adı ilə təqdim edir və 4 hissədən ibarət bu tarixi romanın ilk hissəsini də elə əsərlə eyni adda verir. Bu adda bir neçə incə məqama işarə var. Seyid, Mirhəbib, eləcə də vəzifəsilə bağlı həm də komissar adı ilə tanınıb adlandırılan Həbib Seyidov ilk vaxtlar komissarlıqda işlədiyindən, camaat arasında bu vəzifəyə müvafiq olaraq komissar kimi də tanınır. Buna görə də müəllif kitabın adını baş qəhrəmanın el-oba arasında komissar kimi tanınması ilə bağlı belə qoyub. İkincisi, burdakı “həyat dramı” ifadəsi də tamamilə məntiqəuyğun səslənir. Belə ki, Həbibi qəsdən vəzifədən vurdurmaq üçün daxildəki düşmənlər onu o vəzifədən bu vəzifəyə, bu vəzifədən digər vəzifəyə keçirdirlər ki, romanın 1-ci hissəsində bunlar xırda təfərrüatlarına kimi əksini tapıb. Yəni dram əsərində aktyorlar müxtəlif rolları oynadıqları kimi, Həbibin də həyatı bir drama – tamaşaya bənzəyir, rol oynayırmış kimi ona tez-tez ayrı-ayrı vəzifələr tapşırılır. Ancaq bütün bunlara rəğmən Həbib Seyidov ona həvalə olunan bütün işlərin öhdəsindən layiqincə gəlir, ona tapşırılan dramatik vəzifələrin hamısını vicdanla yerinə yetirir. Lakin canlı həyatı bir drama bənzəyən ”komissar” – Həbib Seyidov erməni-rus fitvasının güdazına gedir, bu səbəbdən də o, qardaş Türkiyəyə mühacirət etmək məcburiyyətində qalır.
“Milis rəisinin Hacı Əhmədlə görüşü” adı ilə təqdim olunan hissədən bir parçaya diqqət etmək kifayətdir ki, Həbib Seyidovun bacarıqlı və öz işini sədaqətlə icra edən birisi olduğu, ancaq daxili düşmənlərin ona tor qurmaq üçün necə hiylə işlətdikləri görünsün:
“Hacı Əhməd Nuruzadə hətta Xocayevin məsləhəti ilə bölgədə çox böyük nüfuza və tərəfdaşa malik "Allahlılar partiyası" yaratmışdı. Xocayev Hacı Əhmədi tam əmin etmişdi ki, xalqı qələbəyə doğru aparan mübarizə yolunda "Allahlılar partiyası"nı ən böyük dövlətlər dəstəkləyir. Məqamında Rusiyadan da bir çox hərbçilər, generallar bu qələbəyə qatılacaq, bununla da bütün millətlər, ilk növbədə azərbaycanlılar hürriyyətə qovuşacaqlar, ən başlıcası Kommunist Partiyası birdəfəlik məhv ediləcək. Odur ki, azərbaycanlıların soyqırımına dövlətin əli ilə bu formada zəmin hazırlayan erməni Xocayev Azərbaycan Dövlət Siyasi İdarəsi Şamxor rayon şöbəsinin rəisi, ermənipərəst, azəri türklərinin bir nömrəli düşməni Vasili Yakofidi ilə məsləhətləşərək tez-tez bu kəndə gizli gedir, Hacı Əhmədlə görüşüb onu və partiya üzvlərini yeni quruluşa qarşı daha qətiyyətli olmağa səsləyir, kolxoz quruculuğunun əleyhinə getmək, bolşevik rejimi rəhbərlərinə terror və cinayətlər törətmək üçün təlimatlandırırdı.
Rayon milis şöbəsinin yeni rəisi Həbib Seyidov bütün bunları və digər bu kimi məsələləri dəqiq bildiyindən, vəziyyətin məmləkət və əhali üçün çox faciəvi olacağı gözlənildiyindən Hacı Əhmədlə görüşməyi lazım bilir. Buna görə əvvəlcədən təşəbbüs edir. Yaxınlarına söyləyirmiş ki, şərtləşdiyimiz kimi, görüş gizlin sövdələşmədən sonra, iyulun 25-də onun yaxın tanışı vasitəsilə baş tutdu. Zəyəm stansiyasından atla Düyərli kəndinə Hacının evinə getdim. Gecə saat 11-ə yaxın idi. Hacı Əhməd əmi məni çox səmimi və gülərüzlə qarşıladı. Əvvəl təzə dəmlənmiş samovar çayı içdik, olub-keçənlərdən söhbət etdik.” (s. 54-55).
Göründüyü kimi, Həbib Seyidov gənc olsa da, el-oba arasında öz nüfuzu, fərasəti ilə seçilən – fərqlənən şəxs olub. Dövlət işində olsa belə, hökumətdən qaçaq düşənlərlə də görüşüb dil tapmağı bacarır. Ancaq belə bir bacarıqlı və qabiliyyətli insanın qədrini bilmirlər, onu ölkədən qaçaq salırlar və “Azadlığın ilk günü” adı ilə verilən kitabın 2-ci hissəsində də biz Həbib Seyidovun – mühacir komissarın Türkiyə ərazisinə keçdikdən sonra da dramatik bir həyata uğraşdığını görürük. Bu vilayət sənin, o vilayət mənim – sanki burdan ora, ordan bura, yəni demək olar ki, Türkiyənin hər yerini gəzdirirlər, ona “kommunist”, casus damğası vurdurmaq istəyirlər. Görünür, nacins adam harda olmasından, istər vətənində olsun, istər qürbətdə – asılı olmayaraq, hər yerdə öz nacinsliyini göstərməlidir. Türkiyədə, Qarsda da ona vətəndən Həbib kimi qaçqın düşüb gələn öz həmyerliləri tor qurmaq istəyirlər, yalandan onun kommunist olması haqda ifadə verirlər. Bu şər-böhtanla da mühacir komissarı süründürürlər, aylarla yersiz sorğu-suallara çəkirlər və Azərbaycanda olduğu kimi Türkiyədə də dramatik həyat keçirməyə məcbur olur. Məhz bu nöqteyi-nəzərdən də kitabın adındakı “həyat dramı” ifadəsi öz yerini alır. Bir sözlə, Həbib Seyidovun bütün həyatı elə doğrudan da dram janrındakı kimi daim dramatik bir durumda keçir, istər Azərbaycanda, istərsə də Türkiyədəki mühacir həyatında daim gərgin iş rejimi ilə müşayiət olunan dramatik bir ömür içində yaşayıb¬ – fəaliyyət göstərir. O ki qaldı Azərbaycanda komissar deyə çağırılan Həbibin adının əvvəlinə “mühacir” ifadəsinin əlavə olunmasına, bu da onun öz ölkəsindən başqa ölkəyə – Türkiyəyə köçməsi – mühacirət etməsi faktını özündə əks etdirir. Hətta mühacir sözü ilə bağlı bir faktı da deyim ki, mənim yaşadığım Cəbrayıl rayonunun Dağtumas kəndində bir Həsən kişi vardı ki, onun atası da vaxtilə Türkiyəyə köçdüyündən – mühacirət etdiyindən, camaat arasında ona Mühacir oğlu Həsən deyirdilər. Yəni atasının adını birbaşa mühacir sözü ilə dəyişdirib əvəz etmişdilər el arasında. Bu məntiqdən yanaşdıqda “Mühacir komissarın həyat dramı” adı çox uğurlu və məntiqəuyğun bir ad olub, əsərin əsas qəhrəmanının və eləcə də əsərin əsas ruhunun ifadəçisi kimi özünü büsbütün təsdiqləyir. Bir sözlə, biz əsər boyu yurdundan-yuvasından perik düşmüş mühacirət etmiş bir komissarın həyatını dramatik mənzərələr fonunda izləyirik.
Yazıçı – tədqiqatçı Rəhman Salmanlı kitabın 3-cü hissəsi kimi təqdim etdiyi “Mühacir komissar pensiyada” bölümündə də Həbib Seyidovun həyat yolunu işıqlandırır, onun ölümündən bir neçə il əvvəl iki dəfə Türkiyədən doğma Azərbaycana qonaq gəldiyini də həzin, kövrək duyğular işığında nəql edir. Çox acı həyat dramı deyilmi: özünün doğulub-böyüdüyün el-obana, ölkənə yaşının ixtiyar çağlarında qonaq qismində gəlib ziyarət edib sonra da geriyə qayıdasan?!. İki adla – soyadla tanınasan – yaşayasan və bir-birindən ayrı düşmüş bir insanın iki parçası – bir canın ikiyə bölünmüş ayrı-ayrı hissələri kimi də həyatdan nisgilli köçüb gedəsən. Bu sonluğu müəllif kitabda qara şriftlə xüsusi şəkildə aşağıdakı kimi oxuculara təqdim edir:
“Azərbaycanda Həbib Seyidov, Türkiyədə Həbib Gǝncəl kimi tanınan mühacir komissar, xalqımızın, elimizin-obamızın vətənpərvər oğlu, millət təəssübkeşi oğlu Zahidi Bakıya yola salandan sonra qəfildən səhhətində problemlər yaşanır, bir gün ağrıyır, bir gün yaxşılaşır, bir gün yatır, bir gün gəzir. Nəhayət, dekabrın ortalarında İstanbuldakı Cərrahpaşa xəstəxanasında 10 gün müalicədən sonra, 11 dekabr 1979-cu ildə dünyasını dəyişir. Mühacir komissar Həbib Seyidov "Güngörən" qəbiristanlığında dəfn edilir. Qızları və yaxınları Şəmkirdən torpaq gətirib qəbrinin üstünə tökmüşlər.” (səh. 171)
İstər-istəməz ürəyimdən kitabın müəllifinə qarşı bu sızıltılı ricətlər gəlib-keçir ki, Rəhman müəllim, bu ağrılı-acılı həyat dramının giziltilərini necə yaza bildiniz ki, ürəyiniz partlamadı?!. Bir oxucu kimi mən bu kitabı çox üzücü təsirlənmələr yaşayaraq başa çatdıra bildim. Hələ üstəlik də kitabı “Bizim ellər yerindəmi?” adlı 4-cü hissə ilə də kövrək duyğular altında yekunlaşdırmısınız... Bu hissə poeziyamızdakı şairlərimizin “Durnalar” rədifli şerilərilə göydə uçan durnalardan yurdu – vətəni poetik bir dillə xəbər-soraq almaları müraciətinə bənzəyir. Siz bu bölümlə qayıdıb Həbibin gözləri – düşüncələri ilə vətən torpağına üz tutursunuz, Həbib Seyidovun Azərbaycanda qoyub getdiyi doğmalarının – əzizlərinin sorağına düşürsünüz. Axı o, vətənində – doğma Azərbaycanında iki həyat yoldaşını və onlardan doğulan balalarını, eləcə də digər əzizlərini qoyub getmişdi. Ancaq çox təəssüf ki, həyat yoldaşı Vəzuhə Məşədi Piri qızından olan Fəttah və Şamil adlı iki oğlunun ikisi də Böyük Vətən müharibəsində həlak olmuşlar: Əlbəttə, bütün bu kimi faktlar canlı və qanlı faciəli həyat hekayətləridir ki, bunları araşdırmaq – qələmə almaq yazıçıdan çox böyük zəhmət və təmkin tələb edir. Rəhman müəllim çox böyük fədakarlıq, cəsarət və mətin iradə sahibi olmaq sayəsində ölkəsindən mühacir düşmüş bir komissarın həyatının – konfliktoloji dram səciyyəli həyatının bütün səhnələrini – tərəflərini öyrənmiş və kinolenti şəklində reallıqları ilə əsərində təsvir etməyə nail olmuşdur. Bu kitab həm Mühacir Komissarın – Həbib Həsən oğlu Seyidovun özünün şəxsi həyat dramını sənədləşdirib yazıya almaqla onun xatirəsi işığında bir mənəvi abidə ucaltmaq missiyasını yerinə yetirməkdir, həm də Həbib Seyidovun timsalında XX əsrin 20-30-cu illərində repressiyalara məruz qalmış, mühacir həyatı yaşamağa məcbur qalanlarının hamısının ümumiləşmiş obrazını canlandırmaq məharətidir. Mühacir həyatı yaşamaq heç kəsin öz xoşu ilə olmur, üzüdönük zəmanənin insanları öz isti yuvasından perik salıb qaçmağa vadar etməsi nəticəsində ağla gəlməyən işlərin başa gəlməsi kimi ağrılı-acılı müsibətlərə yol açılır. R.Salmanlı yazıçı ustalığı ilə məhz bu kimi acı həyati gerçəklikləri təsvir edib oxuculara göstərmişdir. Yazıçı – tədqiqatçı Rəhman Salmanlıya bundan sonra da möhkəm iradə, cansağlığı və yazıb-yaratmaq uğurları arzulayıram!

Şakir Albalıyev
filologiya elmləri doktoru

Həsənxan Mədətov,
Azərbaycan Respublikası Dövlət Səs Yazıları Arxivinin sabiq direktoru


GÖZÜM

GÖZÜNÜZDƏN UZAQ

OLSA DA…
Sevimli şairimiz Səməd Vurğunun dünyaya göz açdığı vaxtdan 120 il keçir. Amma 70 il bundan əvvəlki əlamətdar bir hadisədən - şairin yarım əsrlik yaşının qeyd olunduğu yubileydən söhbət acmaq istəyirik .

12 may 1956- cı il. Həmin gün M.F.Axundov adına Azərbaycan Dövlət Opera və Balet teatrının binasında böyük təntənə vardı. Yubiley gecəsinə qocalar, cavanlar, şairin sənət dostları, hökumət nümayəndələri, xarici qonaqlar və poeziya vurğunları gəlmişdilər. Yalnız yubilyarın özü gözə dəymirdi, amansız xəstəlik şairi yatağa salmışdı. İntizarlı baxışlar onun iri portretinə dikilmişdi...
Yubiley mərasimini Azərbaycan Yazıçılar İttifaqı ilə Respublika Elmlər Akademiyası təşkil etmişdi. Gecəni İttifaqın sədri, yazıçı Süleyman Rəhimov açdı. Söz yazıçı- dramaturq Mirzə İbrahimova verildi. O, qələm dostunun, neçə illərdi çiyin - çiyinə addımladığı ictimai xadimin həyat və yaradıcılığına həsr olunmuş geniş məruzə ilə çıxış etdi.
Azərbaycan hökumətinin yubilyara təbriki oxunduqdan sonra, müx – təlif xalqların sənətkarları bir - birinin ardınca tribunaya qalxdılar. Onlar öz ürək sözlərini deyir, təbrikləri ünvanına çatdırır, ya şairə həsr etdikləri şerlə - rini, ya da onun poeziyasından tərcümə nümunələrini oxuyurdular. Bir sözlə, yubiley gecəsi həqiqi təntənəli beynəlmiləl məclisə dönmüşdü.
Tribunaya 1947 - ci ildə S.Vurğunla London səfərinin iştirakçısı, bu səfərin təəsüratı ilə ona gözəl şeir ithaf etmiş, rus şairi K.Simonov çıxdı. O, dostunu təbrik edib, şairin «Mən tələsmirəm» və başqa şeirlərini öz tərcüməsində oxudu.
Onu kürsüdə Moskva yazıçıları adından danışan, Azərbaycan poeziyasının mahir tərcüməçisi P.Antokolski əvəz etdi.
Ukrayna şairi R.Voronko, özbək şairi Q.Qulam, gürcü şairi G.Leo - nidze, Dağıstan şairi R.Həmzətov və başqaları səmimi təbriklərini hərarətli, poetik ithaflarını yubilyara yetirdilər .
Gecədə B.Kerbabayev (Türkmənistan), Uluqzadə (Tacikstan) və Mövlamov (Qazaxstanlı) öz xalqlarının sənətkarları adından təbriklər söylə - dilər.
G.Qulia «Literaturnaya qazeta», P.Çagin «Drujba narodov» jurnalı , M.Əliyev Azərbaycan EA - sı, Ə.Şərif M.Lomonosov adına Moskva Dövlət Universiteti, Y.Məmmədəliyev Azərbaycan Dövlət Universiteti.
A.İsgəndərov M.Əzizbəyov adına Azərbaycan Dövlət Dram teatrı kollektivlərinin təbriklərini oxudular.
• •
Yubileydə bolqar qadın şairi Liana Daskalava çıxış etmişdi. Oz xalqı adından S.Vurğuna səmimi salamını yetirdi. Qeyd elmək lazımdır ki, ş
yubiley günlərində «Azərbaycan poeması» adlı şeirini qələmə almışdır. Az sonra S.Vurğunun vaxtsız ölümü onu dərindən kədərləndirmiş, bu hadisəyə ballada həsr etmişdir.
S.Vəzirov Azərbaycan neftçiləri, Əliyev Qazax rayonu əhalisi adından yubilyarı qızğın salamladılar.
Cənubi Azərbaycan yazıçılarının təbrikini şair Balaş Azəroğlu, Azərbaycan Yazıçılar ittifaqının təbrikini şair Osman Sarıvəlli oxudular.
S.Vurğun yubiley məclisinə təsirli bir təşəkkür məktubu göndərmişdi. Şairin qardaşı Mehdixan Vəkilovun oxuduğu bu məktub məclis iştirakçılarına bərk təsir etdi. Böyük şair yazırdı:
«Əziz oxucularım! Mən bugünkü məclisdə müvəqqəti bir səbəbə görə iştirak edə bilmirəm. Lakin:
Gözüm gözünüzdən uzaq olsa da,
Könüldən könülə yollar görünür.

Sizdən xahiş edirəm ki, bugünkü məclisdə iştirak edən mənim əziz qələm dostlarıma, Moskva, Leninqrad və başqa qardaş respublikalardan gəlmiş yazıçılara mənim ürək salamlarımı və təşəkkürümü yetirəsiniz.
Sağ olun! Hamınıza dünyanın ən şirin neməti olan cansağlığı arzu edirəm»
Qeyd etməliyik ki, belə bir əlamətdar hadisə görkəmli şairin 50 illik yubileyi və bu yubileydəki çıxışlar o zamankı dövri mətbuatda geniş əksini tapmamışdır. Qəzetlərdə yubiley barəsində icmal dərc olunmuş, çıxışlar yalnız radionun efirinə verilmişdir. Ona görə də oxucular, S.Vurğun yaradıcılığının tədqiqatçıları, xüsusən müasir ədəbiyyatşünaslar bu çıxışlardan xəbərsiz qalmışlar. Xoşbəxtlikdən həmin mərasimin lent yazıları ötən əsrin 70-ci illərində Azərbaycan Respublikası Dövlət Səs Yazıları Arxivi tərəfindən əldə edilmiş və fondun nadir incilərindən biri kimi qorunub saxlanılır.
(Elə həmin dövrdə daha bir nadir lent yazısını Rusiyanın arxivindən respublikamıza gətirib dövlət mühafizəsinə qəbul eləmişik. Bu iki saatlıq lent yazısıs 1954-cü ilin dekabrında Moskvada, SSRİ yazıçılarının II qurultayında Səməd Vurğunun «Sovet poeziyası» barədə möhtəşəm hesabat məruzəsi zamanı lentə alınmışdır.)
Görkəmli şairin həyat və yaradıcılığının tədqiqi, xüsusən başqa xalqların sənətkarları ilə dostluq əlaqələrinin öyrənilməsi baxımından maraqlı olacağını nəzərə alıb, çıxışlardan bəzilərinin tərcüməsini cüzi ixtisarla oxuculara təqdim edirik:

K.Simonov

Özü burada iştirak etmir. Onun xəstələnməsi hamımızı kədərləndirmişdir. Mənə elə gəlir ki, bizim buradan, nəinki zalda oturanlara, eyni zamanda, Səmədin özünə müraciət etməyə imkanımız vardır . Bilirəm ki, indi o bizi dinləyir və hisslərimizi duyur.
Əziz Səməd! Burada stol arxasında saçlarına qar yağmış elə adamlar oturublar ki, onlar çoxmillətli sovet poeziyamız naminə , xalqımız naminə illər boyu səninlə çiyin-çiyinə, qüsursuz çalışıblar. Sən poeziyanın ən cəsarətli, ən qabaqcıl əsgərlərindən birisən. Sən həmişə cəsur və mətin olmusan. Sən həmişə əsil şair, həqiqi inqilab əsgəri olmusan. Ona görə də hamımız, sənin yoldaşların, yazıçılar və oxucular bu 50 illik yubiley günündə səni belə hərarətlə salamlayırıq. Sən dərin zəkalı, qüdrətli və mərd şairsən. Sənin lirik şeirlərin insanların qəlbində və düşüncələrində daim yaşayır, onları həyat məsələlərini həll etməyə, sevməyə, yaratmağa və dostluğa ruhlandırır. İndi sən xəstəsən, bizimlə bu iclasda iştirak edə bilməzsən. Ancaq biz başa düşürük ki, bundan sonra daha böyük işlər görməyə sənin qüdrətin çatar. Sənin poeziyan həmişə cavandır, həmişə də cavan qalacaq, çünki mübarizə əzmi ilə yoğrulub, onda əbədi gənclik duyğuları hakimdir. Sən çoxlu yazıçının, minlərlə oxucunun dostusan. Sən neçə-neçə xalqın dostusan. Mən bu gün 50 illik yubileyin günündə sənə üz tuturam, sən əsərlərinlə, gözəl şerlərinlə neçə - neçə xalqı özününküləşdirdin, çox adamı öz xalqının nümayəndəsi etdin! Bax, şairin də əsil və böyük istedadı bundan ibarətdir. Sən Azərbaycanın, öz xalqının həqiqi nümayəndəsisən, bu ölkədə bircə dəfə də olmayan milyonlarla adam sənin adınla, sənin poeziyan vasitəsilə xalqına və ana yurduna məhəbbət bəsləyir. Sənin bir şair kimi xidmətin budur və bundan vüksək xidmət ola bilməz.
İstəyirəm ki, yubiley günündə sənin əbədi gəncliyindən, poeziyanın ədəbi gəncliyindən söhbət açan şeirlərindən öz tərcüməmdə bir neçəsini oxuyum.
P.Antokolski
Əzizimiz, sevimli Səməd! Mən də tam inamla sənə müraciət edirəm ki, söhbətimizi eşidir, bu zalın isti nəfəsini duyursan. Mən sənə yalnız Moskva yazıçılarından deyil, onlarla, yüzminlərlə moskvalıdan, oxucularından, köhnə pərəstişkarlarından salam yetirirəm. Bu sözlərdə Moskvanın məhəbbətini, onun minnətdarlığını hiss edirsən.
Moskvalılar tribunadan sənin səsini eşidən zaman o saatca sənə isinişir, hətta Azərbaycan dilini başa düşməsələr də duyurlar ki, onlara əsas məsələdən, əzəmətli, alovlu məhəbbətdən, qüvvətli, odlu nifrətdən söhbət açırsan. Həmişə belə olub, belə olmalı idi və belə də olacaq. Çünki sən - Səməd Vurğun, təbiətən böyük şairsən, bizim nəsillərin iftixarısan! Bu gün sənin yaradıcılığından çox şeylər, həddindən artıq çox şeylər, yada düşür ki, onları bir çıxışda əhatə elmək, sayıb sona çaldırmaq mümkün deyil.
Sənin poema və dramların, ayrı-ayrı bəndlərin, misraların təsəvvürümüzdə canlanır. Burada əfsanəvi Fərhad əlini Bakı fəhləsi Xanların çiyninə qoyub, müdrik Vaqif sadəcə olaraq öz müasirləri kimi bizim hər birimizlə söhbət edir. Sənin həqiqət günəşinin parlaq ziyasından nurlanan, qələminin qüdrəti ilə Muğam səhrasından ümumittifaq səhnəsinə çıxan neftçilər, Azərbaycan pambıqçıları, qocaman qazma ustası və komsomolçu qız göz önündə canlanır. Bunlar artıq bu gün təkcə sənin qəhrəmanların deyil, müasir və sabahkı oxucularındır.
Sən öz əmək yoluna müxtəlif kəndlərdə müəllimlik etməklə başlamısanı. Əgər bu sənəti davanm etdirsəydin, sənin yetişdirmələrin olan, əllərində gül-çiçək tutmuş yüzlərlə oğlan və qız buraya sığışmazdı.
Əgər sən mühəndis olsaydın, indi öz yaradıcılarını təbrik üçün qaldırıcı kranlar qollarını uzadar, ekskavatorlar buraya addımlayardı.
Əgər sən həkim olsaydın, gözlərinə nur verdiyin, əzələlərinə möhkəmlik bəxş etdiyin yüzlərlə adam indi səni salama gələrdi.
Ancaq sən şair oldun, buna baxmayaraq, yenə də insanların dərin minnətdarlığını qazanmısan! Tərənnüm etdiyin sovet adamlarının əlləri ilə yaradılan bu əzəmət, bu təmtəraq ümumxalq şöhrəti, sənin ləyaqətin kimi yenidən özünə qaytarılır. Çoxlu sənətkar var ki, öz həyatı ilə şairlik rütbəsinin, şair adının yüksək olduğunu sübut etmişdir. Sən bunu bir daha təsdiqlədin. Biz bu fikri nahaq yerə təkrar etmirik. Sənə çox böyük xoşbəxtlik nəsib olub, onu pərdələmək və ya danmaq qeyri- mümkündür, sən bizim iftixarımızsan!

R.Həmzətov (Dağıstan MSSR)
İstəkli, sevimli, möhtərəm Səməd Vurğun!
Əziz yoldaşlar! Bizim qocaman akınlar, yüzyaşlı xalq şairləri, Dağıstan sovet ədəbiyyatının bütün nümayəndələri, respublikanın bütün zəhmətkeşləri bu şərəfli yubiley gününüzdə Sizə və xalqınıza bir qonşu xalq kimi deyil, qardaş kimi salam yetirməyi məndən xahiş etmişlər.
İstəkli Səməd Vurğun, biz bu yubileyə çoxdan hazırlaşırdıq. Yazıçılar İttifaqının İdarə heyətində beş gün düşünüb, üç səhifə təbrik yazmışıq. Mən özüm isə on səhifəlik çıxış hazırlamışam. Ancaq bu gün həmin çıxışı oxumaq mümkün deyil. Yalnız ürəkdən bunu deyirəm: yaşasın bütün sovet xalqının və Azərbaycanın sevimli şairi Səməd Vurğun! yaşasın Səməd Vurğunu yetirən Azərbaycan xalqı! 
• • • •
Səməd Vurğunun əsərləri bizim məşhur Kubaçinli zərgərlərin işini yadıma salır. Səməd Vurğunun sözləri də illərlə hər bir nəqşənin üstündə əlləşən bizim zərgərlərin hazırladıqları ziynət şeyləri kimi işıq saçır. Mən yubiley günündə onun poeziyası ilə Dağıstan xalqının incəsənətinin doğmalığının ifadəsi kimi bizim Kubaçinli ustaların hazırladıqları hədiyyəni təqdim etmək istəyirəm ...
Nəhayət, Dağıstan Yazıçılar İttifaqı İdarə Heyətinin təbrikini təqdim etmək istəyirəm. Bir daha təkrar edirəm: yaşasın Səməd Vurğun! Yaşasın Səməd Vurğunu yetirən Azərbaycan xalqı!

G.Leonidze (Gürcüstan)
Mehriban qonşumuz və qardaşımız, nəcib, mərd Azərbaycan xalqına gürcü xalqından hərarətli qardaşlıq salamı! Odlu Azərbaycan poeziyasının və böyük Vətənimizin qüdrətli nəğməkarı, Azərbaycan xalqının Məcnunu, onun ürəyi, duyğularının ən gözəl ifadəçisi Səməd Vurğuna səmimi salamlar, təbriklər və hərarətli öpüşlər!
Əziz dostum Səməd! Sən öz yurdunun gözəlliklərini tərənnüm etdin, mənə elə gəlir ki, burada, Azərbaycanda hər bir ağac sənin adından danışır, indi sən xalqın yüksəlişini, doğma Kommunist Partiyasına sonsuz məhəbbətini, azərbaycanlıların qəhrəmanlıq keçmişini, bu günkü səadəti və xoşbəxt sabahı uğrundakı mübarizəsini tərənnüm edən əsil xalq şairisən!
Səməd, sən bizim gözəl natiqimiz, Sovet ittifaqının ən yaxşı şairlərindən birisən. Sənin yaradıcı sözün yalnız Azərbaycan ədəbiyyatını deyil, ittifaq xalqlarının ədəbiyyat xəzinəsini zənginləşdirir. Bu gün sənin əsil şadlıq, poetik bəhrə və mükafatlandırılan günündür. Bu gün hamımız sənə məhəbbətin gözü ilə baxırıq. Sovet xalqı öz şairlərini sevir, sənin yubileyin bu xalq sevgisinin və xalq minnətdarlığının canlı timsalıdır. Xalqın sənin yaradıcılığında öz poeziya cəngavərinin yaraqlarını, fikirlər qaynağını və hissləri ətirli çiçəklərini tapır. Şairlər həmişə yekdildir. Onlar heç zaman həyatın adicə seyrçisi olmamışlar...
Bizim sələflərimiz olan sənətkarlar döyüşlərdə öndə gedib öz nəğmələrində xalqı vətənin müdafiəsi naminə mübarizəyə səsləmişlər. Sovet Şairləri isə Lenin təliminin parlaq şəfəqlərindən qüvvət alaraq sülh və azadlıq uğrunda mübarizədə xalqın avanqardı kimi həmişə ön cərgədə dayanmışlar. Əziz Səməd, xalqın belə qüdrətli nəğməkar döyüşçülərindən biri də sənsən! Sən müasir poeziyanın ilk yaradıcılarından biri, qüdrətli lirik, görkəmli dra¬maturq, alim və ictimai xadimsən. Sən iki xalq arasında qardaşlıq və dostluq əlaqələrinin möhkəmləndirilməsi yolunda göstərdiyin xidmətlərə görə gürcüləriın də məhəbbət və hörmətini qazanmısan. Rustavelinin ölməz «Pələng dərisi geymiş pəhləvan» poemasını tərcümə etməklə gürcü ədəbiyyatının populyarlaşması üçün böyük işlər görmüsən. Sevimli Səməd, gürcü alim və yazıçıları şairlərlə birgə sənin Azərbaycan elminin inkişafına çəkdiyin zəhmətləri yüksək qiymətləndirirlər. Sən Azərbaycan EA rəhbərlərindən biri kimi
onun yüksəlişi üçün yorulmadan qayğı göstərirsən. İctimai elmlərin bütün sahələrindəki çiçəklənmə və böyük nailiyyətlər bilavasitə sənin adınla bağlıdır. Şəxsən mən səninlə dost olduğuma görə özümü şad və xoşbəxt hesab edirəm. Xalq məhəbbəti və partiyaya olan sədaqət bizim qəlblərimizi birləşdirmişdir. Səməd, biz köhnə dostlarıq. Çaxır nə qədər saxlansa, o qədər tünd olur. Bizim dostluğumuz da belədir.
Gürcü Yazıçılar İttifaqı, Gürcüstan SSR EA və gürcü dostların adından şərəfli 50 illik yubiley günündə səni hərarətli məhəbbət duyğuları ilə salamlayır, sənə möhkəm cansağlığı və poeziya bulağının heç zaman tükənməməsini arzulayıram. Qoy heç vaxt «Cəngi» nin səsi kəsilməsin!
Qoy sənin qələminin qüdrəti daha da artsın, söz şöhrətinin qönçələri çiçəklənsin və yuz illərlə rayihə saçsın!
Sevin, Azərbaycan xalqı, sənin Səməd Vurğun kimi şairin, onun təki oğlun var!
B.Kerbabayev (Türkmənistan)
Əziz dostumuz Səməd Vurğun! Sovet Türkmənistanının yazıçıları bu xoşbəxt təsadüfdən, yubileyinizdən istifadə edərək Sizə qardaşlıq salamı və səmimi qəlbdən təbriklər göndərirlər. Türkmənistanda sizin təbii və coşqun, dərin fikirlər və canlı duyğularla dolu poeziyanızla tanışdırlar və sevirlər. Siz xəlqi, vətənpərvər, həyatsevər və görkəmli yazıçı olmaqla, türkmən oxucuları üçün yalnız müasir sevimli müəlliflərdən biri deyil, eyni zamanda sizdən daima öyrənən və ləyaqətli həmsənətləri kimi sizinlə fəxr edən respublikamızın ədəbiyyatçıları üçün böyük nümunə , canlı örnəksiniz. Siz bizim doğma çoxmillətli sovet ədəbiyyatının ilk yaradıcıları sırasında şərəfli yer tutursunuz.
Realizm ədəbiyyatının qabaqcıl yaradıcısına hərarətli salamımızı yetirirəm. Nəcib insanı, dostumuz Səməd Vurğunu uzun illər sağ-salamat görməyi arzulayırıq.
İstəyirik ki, onun ilhamlı qəlbinin, müdrik ağlının şirin meyvəsi olan yeni-yeni əsərlərini oxuyaq. Səmədcan, qardaşım! Dünya durduqca Vurğun duracaq. Vurğunun ürəyi daim vuracaq!

S.Uluqzadə (Tacikstan)
Yalnız Azərbaycan xalqının deyil, bütün xalqların sevimlisi, əziz yubilyarımız!
Əlli illik yubileyiniz günündə tacik dostlarınız və qələm qardaşlarınız Azərbaycanın xalq şairinə alovlu salamlar göndərir, adı qardaş xalqların ədəbiyyatının ən gözəl sənətkarları ilə yanaşı çəkilən böyük söz ustasının əllərini hərarətlə sıxırlar. Qardaş Azərbaycanın poeziyası Sizin yaradıcılığınızla parlaq inkişaf zirvəsinə çatmışdır. Siz öz coşğun qəlbinizin ilhamlı yaradıcılığı ilə çoxmillətli sovet poeziyamızı həmişə zənginləşdirmisiniz və yenə də davam etdirirsiniz. Sizin səsiniz, odlu sözləriniz tacik torpağında da yüksəlməkdədir. Tacikstan oxucuları görkəmli şairlərimizin tərcümə etdikləri gözəl
şeirlərinizi çox sevirlər. Pyesləriniz böyük məhəbbətlə tacik səhnələrində tamaşaya qoyulur. Yüksək sənətkarlıqla və böyük fikirlər ifadə edən poeziyanız əsrlərin dərin qatlarından axıb gələn Azərbaycan - tacik ədəbi əlaqələrinin bizim sovet dövrümüzdə möhkəmlənməsinə və daha da məhsuldar yaradıcılığa çevrilməsinə qüvvətləndirici təsir göstərmişdir. Siz bizim üçün bütün istedadını xalqa, Vətənə sərf edən görkəmli şair vətəndaşsınız. Geniş ictimai fəaliyyətiniz poetik yaradıcılığınızla möhkəm bağlanmışdır. Sizin yaradıcılığınızını, o cümlədən bütün sovet ədəbiyyatının gücü onunla səciyyələnir ki, o, ən qabaqcıl, ən gözəl, müasir dövrün ən bəşəri ideyasına xidmət edir. Əsərləriniz dünyanın bütün namuslu və əməkçi adamları, xalqlar arasında dostluq qardaşlıq və sülhə can atanlar üçün çox əzizdir .
Əziz möhtərəm Səməd Vurğunun, biz səmimi-qəlbdən Sizə cansağlığı, uzun ömür, yaradıcılıq nailiyyətləri ilə dolu bir həyat arzulayırıq!
Mən Tacikistanın nasir, şair və dramaturqları adından təbrik gətirmişəın. Qoy o bizim böyük və qardaşlıq məhəbbətimizin kiçik bir rəmzi kimi Sizdə qalsın.
A.Beyan (Latviya)
Azərbaycanın fəxri, böyük insan və qüdrətli şair Səməd Vurğuna Latviyanın ən səmimi ürək salamını yetirirəm.
Bakı və Riqa! Birlikdə necə də asan və gözəl səslənir! Azərbaycan! Bu söz latışlar üçün əziz və ürəyə yatımlıdır! Bizim nasir Pavel Rozitis nə vaxtsa burada ilk novellaların qələmə alıb. Görkəmli yazıçımız Andrey Upil öz böyük romanı «Reniqat»ı burada yaradıb. Latviyanın xalq yazıçısı Ernest Birzniyek Upits şəhərində 20 il yaşamış, özünə sədaqətli dostlar tapmış, latış dilində kitablar nəşr etdirmiş və burada özünə gözəl ömür yoldaşı seçmişdir. Azərbaycanda latış yazıçılarının dostları çoxdur. Onların və oxusularımızın ən yaxşı dostu Səməd Vurğun hesab olunur.
Latviyanın xalq şairi Yan Sudrabkaln sizə məktub göndərmişdir. Bu məktubda latış xalqının, bizim yazıçıların və oxucuların ürək sözləri var.
Möhtərəm xalq şairi, əziz Səməd Vurğun. Baltik dənizi və Dauqava çayı sahillərindən, qədim və gözəl Riqadan Sizin 50 illik yubileyinizə ən səmimi və ehtiraslı təbriklər gətirmişəm. Görünür, parlaq Cənub günəşinin altında yaşayanlara illər heç nəyi əsirgəmir. Ancaq onlar Sizin saf və kəskin ağlınız, yorulmaz və həmişəcavan ürəyiniz odlu duyğularınız qarşısında acizdir. Sizin kitablarınız xalqlarımızın gözəl və ruhlandırıcı dostluq ideyasını dərindən dərk etmək və yaxşı mənimsəməkdə bizə çox kömək göstərmişdir. Sizin kitablarınız aramızda olan məsafələri qısaldır, zamanı gözəlliyə bələyir. Siz bizim qardaşlıq ailəsində poeziyanın qızıl telləri ilə yüksəlmişsiniz… Siz öz yaradıcılığınızla Şərqi və Qərbi, bütün torpaqları və bütün xalqları bir birinə yaxınlaşdırmısınız.
Səməd Vurğun bizə pərvazlanan poeziyanı öyrədir. Onun poeziyası əsil lirikanın, həqiqi böyük ədəbiyyatın nümunəsidir.
Əziz Səməd Vurğuna Latviyada hazırlanmış bir sadə ağac mücrü hədiyyə gətirmişəm. Qoy yazıçılarımızın göndərdikləri bu kiçik hədiyyə ona yeni qüvvət, sağlamlıq gətirsin, dostluğumuzu və sevgimizi daha da gücləndirsin! Əziz Səməd Vurğun həm sizin, həm də bizimdir!

Küləyə Pıçıldanmış

Həqiqət

Əvvəli linklərdə
https://butov.az/edebiyyat/55773-kuly-pcldanm-hqiqt.html
https://butov.az/karusel/56214-kuly-pcldanm-hqiqt.html

Əvvəllər aclıq bir canavar kimi içini gəmirirdi. Mədəsi büzüşür, bağırsaqları düyünlənirdi. Amma son günlər bu ağrı kəsilmişdi. Bədəni yüngülləşmişdi. Əlini qaldıranda barmaqlarının sümükdən ibarət olduğunu, dərinin sadəcə nazik, şəffaf bir pərdə kimi sümükləri örtdüyünü görürdü. Bu əllər bir vaxtlar plov yeyən, pul sayan əllərə bənzəmirdi. Bu əllər mağaranın girişindəki quru budaqlara bənzəyirdi.
Çöldə fırtına qopanda Səlim mağaranın küncünə qısılırdı. Küləyin ulaması qorxulu deyildi artıq. O səs, Səlimin beynindəki səsləri susdurmuşdu. "Mirzə Səlim..." – bu ad beynində səsləndi. Nə qədər yad, nə qədər ağır bir ad. Sanki çiyinlərində daşıdığı bir kisə daş idi. "Mirzə kimdir?" – deyə düşündü. O, Zeynəbin əri, Hacı Fəttahın imamı, kəndin mollası idi. Amma o adam aşağıda, o isti və üfunətli dünyada qalmışdı. Burada, bu mütləq soyuqda yalnız nəfəs alan bir canlı vardı. Adı yox, keçmişi yox, gələcəyi yox.
Bir gecə yuxudan ayıldı. Mağara buz kimi idi, amma o, tərləyirdi. Bədənində qəribə, yandırıcı bir hərarət vardı. Qan damarlarında axmır, sanki qaynayırdı. Qasımın dediyi o "palçıq" qurumuşdu, tökülmüşdü. İndi növbə ruhun qabığına çatmışdı. Səhərə yaxın, günəşin ilk şüaları dağların zirvəsini qızılı rəngə boyayanda Səlim ayağa qalxmaq istədi. Ayaqları onu dinləmədi. Sürünərək mağaranın ağzına gəldi. Qarın üstü şüşə kimi bərkimişdi. Hava o qədər təmiz idi ki, nəfəs alanda ciyərləri kəsirdi. Günəş üfüqdən boylandı. Aşağıda, vadidə ağ duman dənizi dalğalanırdı. Kənd, o kiçik evlər, o böyük davalar, o torpaq üstündəki çəkişmələr... hamısı o dumanın altında, bir heçliyin içində görünməz olmuşdu. Səlim gözlərini günəşə dikdi. Gözləri qamaşdı, yaşardı, amma baxışlarını çəkmədi. Hacı Fəttahın qızıllarından daha parlaq, Zeynəbin plovundan daha doyumlu bir şey vardı o işıqda.
"Mən üşümürəm," – deyə düşündü. Həqiqətən də soyuq yox olmuşdu. Bədəninin hüdudları silinirdi. Harada bitib, havanın harada başladığını hiss etmirdi. Barmaqlarının ucundakı hissiyyat itmişdi, sonra qolları, sonra ayaqları... O, sadəcə döyünən bir ürək, baxan bir cüt göz idi. Birdən ona elə gəldi ki, qar dənələri onun üzərinə yağmır, onun içindən keçir. O, dağın bir parçası idi. O, əsən külək idi. Dodaqları tərpəndi, amma səs çıxmadı. Sözlərə ehtiyac yox idi. İllərdir minbərdə qışqırdığı o moizələr, o ərəbcə dualar... hamısı boş səs-küy imiş. Əsl dua bu imiş: Sükut və təslimiyyət.
Səlimin başı yavaşca qarın üzərinə düşdü. Yanağı buza toxundu, amma buz onu yandırmadı, sığalladı. Son nəfəsi ağzından ağ bir buxar kimi çıxdı. O buxar havaya qalxdı, günəş işığında bir anlıq parladı və küləyə qarışdı.
Artıq "Mirzə Səlim" yox idi. Sadəcə əbədi, təmiz və sonsuz bir sükut vardı. Və bu sükut, kənddəki bütün səs-küydən daha gurultulu idi.
________________________________________
Sonluq: Yazın Gətirdiyi Xəbər
Dağların ağ kürkünü soyunmağa başladığı, qayaların arasından bənövşələrin utancaq uşaqlar kimi boylandığı vaxt idi. Çobanlar onu tapanda günorta günəşi zirvəni döyürdü. Səlim mağaranın ağzında deyil, bir az aşağıda, sıldırım qayanın üzərində tapıldı. Bədəni qarın altında qalmış, sonra günəşdə açılmışdı. O, üzüqoylu deyil, arxası üstə uzanmışdı. Gözləri açıq idi və birbaşa göy üzünə – o sonsuz maviliyə baxırdı. Üzündəki ifadə donmuş bir təbəssüm idi; sanki ölüm anında kimsə ona çox gülməli və ya çox gözəl bir sirr pıçıldamışdı.
Xəbər kəndə çatan kimi camaat axışdı. Hacı Fəttah atın belində, digərlərindən yuxarıda gəldi. O, atından düşmədi. Sadəcə əyilib cəsədə baxdı. Səlimin cır-cındır paltarı, sümükləri çıxmış sinəsi, qaralmış dərisi Hacının üzünü turşutmasına səbəb oldu. Cibindən ətirli dəsmalını çıxarıb burnuna tutdu.
-Heyif, -dedi Fəttah. Səsində kədərdən çox, itirilmiş bir əşyaya duyulan heyfslənmə vardı. - Savadlı adam idi. Səsi də gözəl idi. Amma iradəsi zəif çıxdı. Şeytanın vəsvəsəsinə uyub özünü bu günə saldı.
Yanındakı kəndlilər başlarını yellədilər: - Düz deyirsən, Hacı. Yazıq, ağlını itirdi. İsti evini, hazır ruzisini qoyub daşların arasında can verdi. Allah günahından keçsin.
Baqqal Məmməd irəli çıxıb Səlimin açıq qalmış gözlərini bağlamaq istədi. -Dəymə! - Bu səs qayanın arxasından gürultu kimi gəldi. Hamı diksindi. Dəli Qasım bir qayanın üstündə oturmuşdu. Əlindəki çomağı yonurdu. Aşağı düşmədi, camaata qarışmadı. Yuxarıdan, sanki başqa bir aləmdən danışırdı.
- Onun gözlərini bağlama, Məmməd. O, sizin görmədiklərinizi görür. Qoy baxsın.
Hacı Fəttah istehza ilə güldü: - O ölüb, Qasım. Ölü heç nə görə bilməz. Sən də onun kimi ağlını itirmisən deyəsən.
Qasım çomağı yerə qoydu. Gözlərini Hacıya dikdi. -Ölü sizsiniz, Hacı. Siz bu aşağıda, o palçıq evlərinizdə, qızıl sandıqlarınızın içində hər gün ölüb dirilirsiniz. Nəfəs alırsınız, amma yaşamırsınız. Yeyirsiniz, amma doymursunuz.
Əli ilə Səlimin donmuş cəsədini göstərdi:- Bu adam acından ölüb, amma bax, üzü gülür. Sən heç qızıllarını sayanda belə gülmüsənmi, Hacı? Bu adam buzun içindədir, amma sən kürkünün içində titrəyirsən.
Hacı Fəttahın üzü qızardı. Atının cilovunu dartdı. - Boş-boş danışma, səfil! Cənazəni götürün, aparaq yuyub basdıraq. Bəlkə torpaq günahlarını təmizləyər.
Kəndlilər Səlimin cəsədini çiyinlərinə alıb aşağı, kəndə doğru enməyə başladılar. Onların səsi, ayaq səsləri, Hacının atının kişnərtisi yavaş-yavaş uzaqlaşdı. Kənd öz "itmiş övladını" geri aparırdı – onu yenidən torpağa gömmək, üstünə daş qoymaq və unutmaq üçün.
Qasım tək qaldı. O, Səlimin uzandığı yerdə ərimiş qarın yaratdığı kiçik gölməçəyə baxdı. Günəş orada əks olunurdu.
- Get, Mirzə, -dedi Qasım yavaşca. - Onlar sənin bədənini apardılar, amma "səni" apara bilmədilər. Sən artıq bu dağsan, bu küləksən.
Qasım dərin bir nəfəs aldı. Yaz havasının təmiz, dirildici qoxusunu ciyərlərinə çəkdi. Sonra üzünü kəndə yox, daha yuxarıya, Səlimin də çıxmadığı ən uca zirvəyə tutdu. Çomağını götürüb yavaş-yavaş yuxarı dırmaşmağa başladı.
Aşağıda isə kənd, öz kiçik qayğıları, böyük yalanları və bitməyən ticarəti ilə birlikdə tüstüləməyə davam edirdi. Külək isə dağlardan əsərək dərəyə bir həqiqəti pıçıldayırdı, lakin aşağıda onu eşidən kimsə qalmamışdı.

Baş nazir

Ermənistana GETDİ

Böyük Britaniyanın Baş naziri Ermənistana GETDİ

Böyük Britaniyanın baş naziri Keir Starmer Avropa Siyasi Birliyinin 8-ci sammitində iştirak etmək üçün Ermənistana səfər edib.
Ermənistan KİV xəbər verir ki, onu Zvartnots Beynəlxalq Hava Limanında Ermənistan prezidenti Vaaqn Xaçaturyan qarşılayıb.

Nikolu əsəbləşdirən sual

Bəzi Ermənistan KİV Şahin Mustafayevin İrəvana səfəri fonunda onun guya rəqslə qarşılanması ilə bağlı iddialar irəli sürüb. Ermənistanın Baş naziri Nikol Paşinyan isə Azərbaycan nümayəndə heyətinin səfərinin Beynəlxalq Rəqs Günü ilə əlaqələndirilməsinə münasibət bildirib və bunu əsassız yanaşma kimi qiymətləndirib. Baş nazir jurnalistlərin suallarını cavablandırarkən bu cür iddiaları tənqid edib.
Onun sözlərinə görə, səfərin hər hansı bayram və ya tədbirlə əlaqələndirilməsi mövzudan yayındırmaq cəhdidir:
“Bu məntiqlə yanaşsaq, istənilən günü digər hadisələrlə əlaqələndirmək olar. Bu, reallıqla bağlı deyil”.
N. Paşinyan əlavə edib ki, Ermənistan və Azərbaycan arasında münasibətlərin mərhələli şəkildə normallaşması və uzunmüddətli perspektivdə mehriban qonşuluq əlaqələrinin qurulması əsas məqsəd olaraq qalır.