Musiqi doktoru

Leyli Əfşar

(Azərbaycan əsilli sənətkar və dünya klassik gitara tarixində silinməz iz qoymuş sənətkar)
Tehrandan dünya musiqisinin nüfuzlu səhnələrinə: klassik gitara ifaçılığı üzrə doktorluq dərəcəsi alan ilk qadın və Azərbaycanla İranın mədəni irsini dünya musiqi səhnəsinə bağlayan sənətkar.
Klassik gitara ifaçılığının görkəmli nümayəndəsi, Azərbaycan əsilli iranlı sənətkar Leyli Əfşar əzmkarlığı, peşəkar biliyi və bədii yenilikləri sayəsində dünya musiqisində özünəməxsus mövqe qazanmış şəxsiyyətlərdən biridir. O, klassik gitara ifaçılığı sahəsində doktorluq dərəcəsi alan ilk qadın olmuşdur. Bu tarixi nailiyyət onun adını həmin sahənin qabaqcılları sırasına daxil etmişdir.
Əfşarın həyat və yaradıcılığının əhəmiyyəti yalnız akademik uğurları və beynəlxalq çıxışları ilə məhdudlaşmır. Onun Azərbaycan və İran mədəniyyətinə bağlılığı, bu torpaqların musiqi ənənələri ilə tanışlığı və yerli melodiyaları klassik gitara vasitəsilə təqdim etmək səyləri sənətkar kimliyinin mühüm hissəsini təşkil edirdi. Əfşar Qərbin akademik və bədii mühitində uğur əldə etməklə yanaşı, doğma yurdunun musiqi irsi ilə əlaqəsini də qoruyub saxlamışdır.
Azərbaycan kökləri və musiqi yolunun başlanğıcı
Leyli Əfşar Tehranda, musiqi ənənələrinə malik və Azərbaycan köklərinə bağlı bir ailədə dünyaya gəlmişdir. Ailədəki musiqi mühiti, sənətə maraq və müxtəlif musiqi alətləri ilə tanışlıq onun istedadının inkişafı üçün əlverişli şərait yaratmışdır. Nənəsi tar çalır, atası isə skripka və piano ilə tanış idi. Əfşar uşaqlıqdan gitara ilə maraqlanmış və ailəsinin dəstəyi ilə bu alətdə ifa etməyi öyrənməyə başlamışdır.
Əfşarın Azərbaycan əsilli olması onun mədəni mənşəyinin mühüm hissəsini təşkil edirdi. Qərb klassik musiqisi üzrə aldığı təhsillə yanaşı, bu mənşə ona müxtəlif musiqi ənənələri ilə tanış olmaq və onların arasında əlaqə yaratmaq imkanı verirdi. Onun yaradıcılığının müəyyən hissəsində İran musiqisinə və yerli melodiyalara göstərdiyi diqqət bu köklərin əhəmiyyətini nümayiş etdirir. Bununla belə, konkret əsəri və ya ifa üslubunu Azərbaycan musiqisi ilə əlaqələndirmək üçün sənədləşdirilmiş aranjimanlara və səs yazılarına müraciət etmək lazımdır. Eyni zamanda, sənətkarın mədəni kimliyini yalnız rəsmi vətəndaşlığına və ya doğulduğu yerə əsasən müəyyənləşdirmək düzgün olmazdı.
Əfşar 1977-ci ildə təhsilini davam etdirmək üçün ABŞ-yə getmiş və peşəkar inkişaf yolunu nüfuzlu musiqi təhsili müəssisələrində davam etdirmişdir. O, 1981-ci ildə Boston Musiqi Konservatoriyasında bakalavr dərəcəsi almış, 1984-cü ildə isə Yeni İngiltərə Musiqi Konservatoriyasında magistratura təhsilini başa vurmuşdur. Daha sonra Florida Dövlət Universitetində Brüs Holtsmanın rəhbərliyi altında gitara ifaçılığı üzrə təhsilini davam etdirmiş və 1989-cu ildə musiqi doktoru dərəcəsi almışdır.
Bu nailiyyət ona tarixi mövqe qazandırmışdır: Əfşar klassik gitara ifaçılığı üzrə doktorluq dərəcəsi alan ilk qadın olmuşdur. O, həmçinin klassik gitara sənətinin görkəmli nümayəndəsi, ispan musiqiçisi Andres Seqoviyanın da iştirak etdiyi ustad dərslərində və ixtisas kurslarında iştirak edərək texniki biliklərini və ifaçılıq təcrübəsini genişləndirmişdir.
Memfis Universitetindən dünya səhnələrinə
Əfşar 1989-cu ildə ABŞ-nin Tennessi ştatında yerləşən Memfis Universitetinin müəllim heyətinə qəbul edilmiş və klassik gitara üzrə təhsil proqramına rəhbərlik etmişdir. O, 34 illik akademik fəaliyyəti ərzində çoxsaylı ifaçılar yetişdirmiş, Memfis Beynəlxalq Gitara Festivalının təşkilində və tələbələr, müəllimlər, eləcə də peşəkar musiqiçilər arasında əlaqələrin genişləndirilməsində iştirak etmişdir. 2023-cü ildə universitetdən təqaüdə çıxmışdır.
Əfşarın sənət fəaliyyəti universitetlə məhdudlaşmırdı. O, müxtəlif ölkələrdə konsertlər vermiş, Londonun nüfuzlu Uiqmor Hollda, Parisdəki Korto zalında və Vaşinqtondakı Kennedi İfa Sənətləri Mərkəzində çıxış etmişdir. Aspen və Qrand-Teton musiqi festivallarında iştirakı da onun beynəlxalq yaradıcılıq fəaliyyətinin mühüm hissəsini təşkil edirdi.
Əfşar klassik əsərlərin təfsirində texniki dəqiqliyə və gitara alətinin ifadə imkanlarına xüsusi diqqət yetirir, eyni zamanda yeni yaradıcılıq təcrübələrinə açıq yanaşırdı. Müasir bəstəkarlarla əməkdaşlığı, az tanınan əsərləri ifa etməsi və müxtəlif musiqi nümunələrini lentə alması klassik gitara üçün ifa edilə bilən əsərlərin dairəsinin genişlənməsinə kömək etmişdir. Bu yolda o, klassik musiqi ənənələrinə sadiq qalmaqla yanaşı, müxtəlif mədəniyyətlər və musiqi üslubları arasında əlaqə yaratmağa da çalışmışdır.
Azərbaycan və İran irsinin klassik gitara dilində ifadəsi
Leyli Əfşarın yaradıcılığının mühüm cəhətlərindən biri doğma yurdunun musiqisinə göstərdiyi diqqət və onu beynəlxalq auditoriyaya tanıtmaq səyləri idi. O, Qərb klassik bəstəkarlarının əsərlərini ifa etməklə yanaşı, İran melodiyalarını gitara üçün işləyib hazırlayır, bu alətin müxtəlif mədəniyyətlərə məxsus musiqiləri yenidən ifadə etmək imkanlarını nümayiş etdirirdi.
Onun “Cami və Şərabi” albomu və “Beş məşhur İran mahnısı” toplusu İran melodiyalarına göstərdiyi diqqətin nümunələrindəndir. Bu əsərlər göstərir ki, Əfşar klassik musiqiyə yalnız bir ənənə ilə məhdudlaşan qapalı sahə kimi baxmır, onu mədəniyyətlərarası dialoq vasitəsi hesab edirdi. Bu sənətkarın mədəni kimliyini daha dərindən anlamaq üçün onun Azərbaycan köklərinə də diqqət yetirmək lazımdır. Zəngin muğam ənənələri, vokal sənəti və yerli musiqi alətləri ilə seçilən Azərbaycan regionun mühüm musiqi mərkəzlərindən biridir. Bu irsin dünya klassik musiqisi ilə əlaqələndirilməsi Azərbaycan əsilli sənətkarların beynəlxalq yaradıcılıq təcrübəsinin araşdırılması üçün dəyərli imkanlar yaradır. Bununla belə, konkret əsərin Azərbaycan muğamı və ya musiqi ənənəsi ilə əlaqəsini müəyyənləşdirmək üçün melodiyaya, aranjimana və ya ifaya dair aydın sübutlar tələb olunur.
Əfşar bəzi ifalarında setardan da istifadə edir, İran musiqi ənənələri ilə barokko musiqisində melodiyanın bəzədilməsi üsulları arasında əlaqə yaradırdı. 2006-cı ildə işıq üzü görən “Yarımkürələr” albomu onun müxtəlif musiqi ənənələri arasında dialoq yaratmaq yanaşmasının nümunəsidir. Bu albom Billboard jurnalının klassik albomlar siyahısında yeddinci yerə yüksəlmişdir.
Əfşarın yaradıcılığında mədəni kimliklə beynəlxalq peşəkar fəaliyyət bir-birinə zidd deyildi. O, Qərb klassik musiqisi çərçivəsində fəaliyyət göstərməklə yanaşı, doğma yurdunun melodiyalarına və musiqi irsinə də diqqət yetirməyi bacarmışdır. Bu təcrübə İran və Azərbaycan əsilli sənətkarların dünya musiqi səhnəsindəki yerini anlamaq baxımından əhəmiyyətlidir.
Əsərləri, mükafatları və pedaqoji irsi
Leyli Əfşarın tanınmış əsərləri sırasında “24 Qoya kaprisi”, “Cami və Şərabi”, “Təməlük”, “Yarımkürələr”, “Min bir gecə”, “Kamera musiqisi” və “Alov içində Bax” albomlarını qeyd etmək olar. O, həmçinin “Baxın əsas əsərləri — gitara üçün işlənmiş variantda” kitabı və klassik gitara tədrisinə aid müxtəlif video dərslər də daxil olmaqla çoxsaylı tədris materialları nəşr etdirmişdir.
2000-ci ildə klassik gitara üzrə ən yaxşı qadın ifaçı nominasiyasında Orvil H. Gibson mükafatını, 2008-ci ildə Memfis Universitetinin seçilən müəllim mükafatını, 2011-ci ildə isə Boston Musiqi Konservatoriyasının görkəmli məzunu mükafatını almışdır. Əfşar gitara ifaçılığı müsabiqələrində və Aspen Musiqi Festivalında da mükafatlar qazanmış, ABŞ İnformasiya Agentliyinin Afrikadakı bədii səfiri kimi fəaliyyət göstərmişdir.
Onun pedaqoji fəaliyyəti də gitara ifaçılığı biliklərinin yayılmasında mühüm rol oynamışdır. Universitetdə dərs deməsi, ixtisaslaşmış ustad dərsləri keçməsi, beynəlxalq festivallarda iştirakı və tədris resursları nəşr etdirməsi onilliklər ərzində qazandığı peşəkar təcrübəni yeni nəsil ifaçılara çatdırmasına imkan yaratmışdır. İrana qayıdaraq burada tələbələr və musiqiçilər üçün təlim kursları keçməsi də həmin təcrübənin ötürülməsi baxımından əhəmiyyətli olmuşdur.
Azərbaycan və İran musiqi yaddaşında silinməz iz
Leyli Əfşar 2023-cü il oktyabrın 24-də, 1402-ci il aban ayının 2-də İranda vəfat etmişdir. Memfis Universiteti onun vəfatı ilə bağlı yaydığı məlumatda 34 illik akademik fəaliyyətini və musiqi ictimaiyyətinə təsirini xüsusi qeyd etmişdir. Əfşar həyatının son dövründə, ABŞ-də uzun illər fəaliyyət göstərdikdən sonra İrana qayıtmışdı.

Azadlıq Mübarizəsinin

Şəhidləri və Davamçıları


Əvvəli linkdəhttps://butov.az/guneyin_sesi/56699-qni-mirz-aabala-olu-brahimi.html

Ənuşirəvan

Qəni oğlu İbrahimi

Ənuşirəvan İbrahimi 12 may 1926-cı ildə Güney Azərbaycanın Astara şəhərində milli azadlıq hərəkatının tanınmış şəxsiyyətlərindən olan Qəni Ağabala oğlu İbrahiminin ailəsində anadan olmuşdur. O ibtidai təhsil almağa Astarada başlasa da, atasının Nəhavədə sürgün edildiyinə görə ibtidai təhsilini orada davam etdirməli olur. 12.12.1945-ci ildə Güney Azərbaycanda Milli Hökumət qurulduqdan sonra Ənuşirəvan atasının məsləhəti ilə Təbrizə gələrək, orada yeni təsis edilmiş polis məktəbinə daxil olur. SSRİ və İngiltərə danışıqlarında Sovet qoşunlarının Güney Azərbaycandan çıxarılacağından xəbər tutan Firidun və Ənuşirəvan qardaşları vətənin azadlığını qorumaq məqsədilə gənc könüllülərdən ibarət “Babək” adlandırdıqları gənc fədailər dəstəsi təşkil edirlər. Lakin Sovet qoşunları Güney Azərbaycandan çıxarılmasından əlavə SSRİ xüsusi xidmət orqanlaına bağlı olan səhra komandirlərinin vasitəsilə fədai dəstələrinin əsas hissələrini SSRİ ərazisinə keçirərək, orada tərksilah edilməsindən sonra, son dərəcə canlı hərbi qüvvə, hərbi texnika, silah-sursat baxımından zəifləmiş milli hərbi qüvvələr ingilislərin ağır hərbi texnika, o dövrün müasir silah, sursatla təmin etdiyi Rza Palani hərbi dəstələrinin hücumuna tab gətirə bilməyərək, çoxlu itkilər verməklə öz mövqelərindən geri çəkilməkdə idi. Bu zaman ölkənin Baş Prokuroru olan, böyük qardaşı Firidun İbarhimi Ənuşirəvanı yanına çağıraraq, təcili Astaraya gedərək bacılarının SSRİ ərazisinə keçməsinin qarşısını almaq tapşırığı verir. Bu zaman Palani rejiminin xüsusi hərbi qüvvələri Güney Azərbaycanda bir neçə istiqamətdən daxil olaraq, qonşu ölkələrlə, xüsusilə SSRİ ilə sərhədd xətlərini nəzarət altına alıb və bir-birinə yaxın məsafələrdə sərhədd postları qurmuşdular. 20 yaşlı gənc Ənuşirəvan qışın qarlı, şaxtalı, ara-sıra yollarda hərbçiləri, döyüş texnikası, sursatı və digər yük daşıyan yük avtomobillərdən başqa nəqliyyatın olmadığı bir vaxtda qardaşı Firidunun ona verdiyi tapşırığı yerinə yetirmək üçün Təbrizdən Astaraya yola düşür. Güney Azərbaycanın yaşayış mətəqələrinin Palani rejimi hərbiçilərinin qətlə yetirdiyi bəzi yerlərdə, xüsusilə Ərdəbildə, qalaq-qalaq yığılmış insan meyitlərinin arasından keçərək güclü qar yağması və çovğunun nəticəsindhə bağlanmış, mənim dünyaya gəldiyim Heyran gədiyində irəli gedə bilməyən maşınların texniki heyəti və sərnişinləri məcburən dayanmalı olur. Ənuşirəvan Heyran gədiyindən Astaraya qədər olan yolu piyada getməyi qərara alaraq yola çıxır. Bir müddətdən sonra hündürlüyü dizinə çatan qarlı yol şaxta və aclıq onu taqətdən saldığından yolun kənarında olan bir qəhvəxanaya girib nəsə yemək, bir qədər özünə gəlmək istəyir. Orada uşaqlıqdan tanıdığı bir nəfər tanıdığı adama rast gəlib, onunla söhbət zamanı Astaraya getdiyini və məqsədini ona danışır. Qısa bir istirahətdən sonra yola çıxan Ənuşirəvan bir qədər getdikdən sonra təsadüfən geriyə nəzər saldıqda həmin adamın, başqa birisi ilə onu təqib etdiyini görüb məsələnin nə yerdə, özünün isə hansı təhlükə ilə üzbəüz olduğunu başa düşür. Təqibdən yaxa qurtarıb, çaykənarı cığırla Astaraya gedib çatmaq məqsədilə özünü Astara çayı boyunca uzanan sıldırımdan qarlı dərəyə atır. Qarlı sıldırımdan sürüşüb çayın kənarına düşən kimi qarşısında iki nəfər silahlı Sovet sərhəd keşikçisini görür. Məqsədini onlara dedikdə, sərhədçilər ona öz qohumlarını Sovet İttifaqına pənah gətirənlərin arasında axtarmağı məsləhət görürlər. Ona bildirirlər ki, sərhədd hələ bağlanmayıb, sonra o geriyə qayıda bilər, gediş-gəliş azaddır. Sərhədd məntəqəsinə gətirilən Ənuşirəvanı qısa sorğu-sualdan sonra bir həftə sərhəd həbsxanasında saxlayırlar. Heyran gədiyindən piyada getdiyi yolda, qarlı sıldırıma özünü atanda şaxtalı havada, sonra da soyuq həbsxanada o xəstlənir, xəstəxanaya aparılır. Sağaldıqdan sonra onu bacıları və digər qohumlarının yanına gətirirlər.
Ənuşirəvan onlara Firidunun tapşırığını çatdırdıqda, onlar hamısı geriyə Güney Azərbaycan Astarasındakı evlərinə qayıtmaq qərarına gəlib, sərhəd məntəqəsinə çatdıqda onlara bildirirlər ki, artıq sərhəddin açıq qalma müddəti bitib və onları sərhəddən o taya buraxa bilməzlər. Bununla da bu ailə ikiyə bölünmüş olur.
Güneydən Quzey Azərbaycana mühacirət edən milli azadlıq hərəkatı iştirakçılarına dörd illik fəlakət saçan ağır müharibədən çıxmış ölkəyə məxsus çətin şəraitin verdiyi imkanlar daxilində mühacirlər Quzey Azərbaycanın müxtəlif regionlarında yerləşdirilib, işlə təmin edilmiş, təhsil almaları üçün müəyyən güzəştli kvotalar müəyyən edilmişdir.
Bakının Mərdəkan kəndində məskunlaşdırılan İbrahimilər təhsil almaq üçün Bakıya köçürlər. Ənuşirəvan İbrahimi Bakı Dövlət Universitetində tarix üzrə ali təhsil alır və sonra Moskvada “İran Xalq Partiyasının (Tudə) 1944-1946-cı illərdə reaksiyaya qarşı mübarizəsinin Məclisdə və hökumətin tərkibində fəaliyyəti timsalında” adlı dissertasiya işini müdafiə edərək alimlik dərəcəsi də alır. Qeyd edim ki, Ənuşirəvan İbrahimi bu dissertasiyada İran Xalq Partiyası (Tudə) rəhbərlərinin Güney Azərbaycan Demokrat Firqəsinə, ümumiyyətlə türklərə, türk milli hüquqlarına şovinist fars mövqeyi sərgiləməsi faktlarını göstərməklə bərabər, onların yeritdiyi siyasətin eybəcərliyini konkret faktlarla, obyektiv tənqid etdiyinə görə həddən artıq çox maneələrlə üzləşsə də, o mövqeyindən geri çəkilməmiş və komissiya onun göstərdiyi, danılması mümkün olmayan faktların obyektiv, məntiqi təhlili qarşısında təslim olmaqdan başqa çarələri olmadığından, onunla razılaşmalı olaraq, ona, tarix elmləri namizədi, alimlik dərəcəsi vermişlər. Lakin Moskva bu dissertasiyanın çap edilməsini qadağan edərək, dissertasiya işinin üstündə “xidməti istifadə üçün” yazaraq, bu günə qədər məxfi saxlanılmasına baxmayaraq, bir müddət öncə Güney Azərbaycan mucahidlərinin sonrakı nəslinin nümayəndələri Ənuşirəvan İbrahiminin bu namizədlik dissertasiyasının surətini əldə edib, Azərbaycan türkcəsinə tərcümə etmiş və sonradan bir çox dillərə də tərcümə edəcəklər.
Ənuşirəvan İbrahimi Bakıda ingilis dili üzrə də ali təhsil alır və bu zaman Rəfiqə xanım Axundova ilə tanış olub, ünsiyyət bağlayaraq evlənirlər. Bu evlilikdən onun Firidun, Fuad, Fəraməz adlı oğulları dünyaya gəlir. Əmisinin adını daşıyan Firidun əmisi kimi hüquqşünas, Fuad tibbi təhsil alaraq cərrah, Fəraməz isə iqtisadçı olur.
Ənuşirəvan İbrahimi siyasi fəaliyyətinə ADF-nin cavanlar təşkilatında başlayaraq, qısa bir zamanda ADF-nin Mərkəzi Komitəsinin üzvü, daha sonra ADF-nin I sədr müavini olmaqla firqənin ən fəal və nüfuzlu rəhbərinə çevrilir.
1960-cı ildə Kremlin göstərişi ilə “Vəhdət konfransı” keçirilirməkdə məqsədi SSRİ-nin baş ideoloqu, Sov.İKP MK Siyasi Bürosunun üzvü, M.Suslovun 11.01.1957-ci il tarixli “məsləhəti” ilə avqust ayının 1-2-ndə ADF və İXP MK üzvlərinin iştirakı ilə bu iki siyasi təşkilatın “fəhlə sinfinin vahid təşkilatı” adı ilə, bütövlükdə Qacar yurdunu öz əsarətinə alıb rus imperiyasının tərikbinə qatmaq, ən azından isə, orada öz mürtəce quruluşu kimi bir quruluş yaratmaqla, dövlətin başına bir şovinist ələ baxan fars qoymaqla, Qacar türklərini fars şovinizminin əsarətində saxlayaraq, türkləri birləşmə imkanından məhrum etmək idi. ADF-nin bu prosesdə yeganə nailiyyəti, ADF-nin öz adını, MK-sını saxlamaq şərti ilə İXP-nın Azərbaycan Əyalət Komitəsi kimi muxtariyyət statusu əldə edə bilməsi oldu. Bununla da uzun müddətdə ADF-nin müstəqil partiya olaraq fəaliyyətinə yekun vurulmuş oldu. ADF-nin nümayəndələrindən biri olaraq bu konfransda iştirak etmiş Ənuşirəvan İbrahimi öz xatirələrində təsdiq edir ki, “həqiqət ondan ibarətdir ki, bu konfransın qərarı ilə ADF ZORLA Tudənin içərisinə yerləşdirildi”.
1978-1979-cu ildə İranda inqilab baş verənə qədər, bir müddət öncə Ənuşirəvan İbrahimi Berlinə göndərilərək İXP İcraiyyə Heyətinin üzvü olaraq bu partiyanın İranla qonşu olan Türkiyə, Hindistan və bu kimi bir neçə ölkədə olan təşkilatlarının işlərinə rəhbərlik edir. Şahlıq rejimi çökdükdən sonra, Ənuşirəvan İbrahimi də İXP rəhbərləri sırasında Şərqi Almaniyadan İrana gəlir. İXP-nin şəhər, vilaət, əyalət təşkilatları bütün ölkə üzrə fəaliyyətini bərpa edərək işə başlayır. Ənuşirəvan İbrahimi də Təbrizdə Azərbaycan Demokrat Fİrqəsinin katibi olaraq fəaliyyətə başlayır. Ənuşirəvan anası Fatimə xanımın yanına 32 il ayrılıqdan sonra görüşə gedərkən, ailə üzvləri ilə birgə orada olan böyük bacısı İqlimə xanım dörd oğlunu ona təqdim edərək, – “Bunlar sənin fədailərindir” – deyir. Bu sözləri İranda islam inqilabının bütün cəmiyyətə mütləq hakim olduğu, bütün ölkə fanatik molla gözü və qulaqlarının nəzarəti şəraitində, ancaq qanında İbrahimilər nəslinin geninidaşıyıb, Qəni İbrahiminin milli azadlıq ideyasının mütləq hakim olduğu mühitdə tərbiyə almış dişi aslanı deyə bilərdi.
Ənuşirəvan İbrahimi sonra Nəhavəndə gedib atasının məzarını ziyarət edəndən sonra, Təbrizdə qardaşı Firidun İbrahiminin məzarı önündə, qardaşına müraciət edərək deyir: “Əziz qardaşım! Böyük ustadım! Mən çox istədim ki, son ana qədər sənin yanında olum. Amma sənin tapşırığına əməl etmək, məni səndən ayırdı. Mən bütün illər boyu səninlə birgə yaşamışam və mənə öyrətdiyini hər şeyə əməl etmişəm. Sənə qovuşmaq üçün də yolunu davam etdirirəm”.
32 il fasilədən sonra ADF Ənuşirəvan İbrahiminin rəhbərliyi ilə özünün leqal fəaliyyətini bərpa edir, “Azərbaycan” qəzeti anadilində çap edilir, bu qəzet vasitəsilə onun ətrafında mühacirətdə MK-nın üzvləri olan Seyidağa Onullahi, Məhəmmədhüseyn Xoşginabi, Tağı Musəvi, Mirvahab Əfxəmi, Məhəmməd Əli Fərid, Məhəmmədəli Müciri, Fəqih, İranduxt İbrahimi, Firidun Kazimi, Abdul Əmir Haşimi (Cavanşir) və başqaları birləşir, Azərbaycan xalqının milli-demokratik və mədəni hüquqlarının əldə edilməsi uğrunda birlikdə, çiyin-çiyinə mübarizəni davam etdirirlər. Ənuşirəvan da qardaşı Firidun kimi özü məqalələr yazaraq dərc etməklə bərabər, qəzetin hər sayında gedən məqalələri redaktə edir. O Güney Azərbaycanın şəhər və qəsəbələrində ADF-nin şöbələrinin yaradılmasının, onlara məsul şəxslərin təyin edilməsinə ehtiyatlı, diqqətli və həssaslıqla yanaşır. O işlərin təşkilində tələbkar olduğu qədər, insanlara münasibətində çox sadə və təvazökar idi. Ona görə də qısa bir müddətdə cəmiyyətdə böyük nüfuz sahibi olmaqla yanaşı, firqənin statusunu da çox yüksəkliyə qaldırmış oldu. Ənuşirəvan İbrahiminin rəhbərliyi və yuxarıda adıçəkilən ADF məsullarının və ADF təəssübkeşlərinin dəstəyi ilə “Yoldaş” və “Dədə Qorqud” jurnalları işıq üzü gördü, 300-dən artıq üzvü olan Azərbaycan Şair və Yazıçılar Cəmiyyəti yaradıldı. Tudənin rəhbərliyindən olan farsların əksər hissəsi, o cümlədən Tudənin rəhbəri Kiyanuri, Güney Azərbaycanda görülüb, türk milli-mədəni prosesləri canlandıran bu işləri dəstəkləməməklə özlərinin şovinist fars xislətini daim biruzə verirdilər. Fars şovinizmi bu gün də türklərə qarşı daha çox azğınlıq nümayiş etdirir.
Ənuşirəvan İbrahimi Tudə partiyasının namizədi kimi İran İslam Respublikasının ilk parlament seçkilərinə də qatılır və Tudənin digər namizədi Cövdət ilə birlikdə dəfələrlə seçki öncəsi televiziya debatlarında iştirak edir. Bu debatlarda ADF və Tudənin mövqeləri ilə müxalif olanlarla eyni mövqedə dayanan vermiş aparıcıları özləri ADF-nin tarixini saxtalaşdırmağa cəhd göstərəndə belə, 21 Azər hadisələrinin, Azərbaycan Milli Hökumətinin bir illik fəaliyyəti dövründə Firqənin fəaliyyətinin canlı şahidi olmuş Ənuşirəvan İbrahimi aydın, səlis məntiqi, inkaredilməz faktlarla onların bütün suallarına və yalan, böhtanlarına əsaslı cavablar verirdi. Onun bu cavabları və əsaslandığı faktlar az bir müddətdə cəmiyyətin bütün təbəqələrindən olan əhali arasında ADF-nin keçmişinə və fəaliyyətinin məzmununa böyük rəğbət və marağı artırdığına görə yeni yaradılmış islam dövləti bu debatları və verilişləri dərhal dayandıraraq qadağan etdi. Ənuşirəvan İbrahiminin sərgilədiyi mövqei nəinki islam dövləti hətta şovinist fars Tudə rəhbərləri tərəfindən dəstəklənmir. 1981-ci ilin may ayında Tudə partiyasının Tehranda keçirilən son plenumu Kiyanuri üçün ADF-yə zərbə vurmaq üçün bir fürsət olur. Tudənin 9 (doqquz) nəfərdən ibarət ali orqanı olan idarə heyyətinə Ənuşirəvan İbrahiminin seçilməsinə mane ola bilməsə də, başqa heç bir türk seçilmir.
1982-ci ilin əvvəllərində Tudənin birinci katibi Kiyanuri və bir sıra rəhbərləri həbs edilir. 1983-cü ilin aprelində İran Xalq Partiyası qadağan edilir. Bütün bunlardan xəbərdar olub, sərhəddə yaxın olan Ənuşirəvan İbrahiminin mühacirət imkanları hamıdan daha çox olsa da, o İranı tərk etmir. Siyasi fəaliyyətin daha mümkün olmadığı belə bir ağır və son dərəcə həyat üçün təhlükəli olan şəraitdə israrla təkrarlayır, – “Mən öz məsləkdaşlarımdan 30 il artıq ömür sürmüşəm, o zaman da qardaşım kimi xalqımın yanında olmağı daha üstün tutdum. Amma şərait məni mühacirətə məhkum etdi. Mən qardaşımın vəsiyyətinə vəfadar qalacağam. Bu dəfə şüarım, “öldü var, döndü yoxdur”dur.
Ənuşirəvan İbrahimi özü real həbs və ölüm təhlükəsi ilə üz-üzə olduğu halda Güney Azərbaycanda, o cümlədən Təbrizdə firqənin kadrları və fəallarının təhlükəsizliyini təmin etmək üçün tədbirlər həyata keçirərək onların məxfi iş rejiminə keçirilməsini təşkil edir. Bu səbəbdən də inqilab keşikçilərinin basqınları zamanı heç biri ələ keçmir. O özü Tehrana, Ruhulla Homeyninin şovinist molla faşizminin yuvasına çevrilmiş Tehrana gedir və orada həbs edilir. Zindanlarda məhbuslara ağlasığmaz işgəncələr verilərək xarici ölkələrə casusluq etdiyini etiraf etmək tələb olunurdu, elə 1937-ci illərdə NKVD-nin zindanlarında günahsız insanlara verilən müdhiş işgəncələr kimi, Ənuşirəvan da həm türk, həm də xalqın sevimlisinə çevrilmiş türk rəhbəri olduğundan bu işgəncələrin ən qorxunclarına məruz qalsa da məsləkindən dönmür. O 1946-cı ildə ailə üzvləri iki yerə parçalandığı zaman Güney Azərbaycanda qalmış böyük bacısı İqlimə xanımla zindanda ona verilən son görüşdə ona vəsiyyət olaraq deyir ki, – “Bunlar məni edama məhkum etmişlər. Yəqin bilirəm ki, hamımızı öldürəcəklər. Əgər bacarsan, cənazəmi onlardan alıb Astaraya apar və anamın ayaqları altında dəfn et. Əgər verməsələr, digər mübarizə yoldaşlarımla birgə öldürsələr, mənim dəfn olduğum yeri yadında saxla. Əgər övladlarım bu istibdad rejimi devrildikdən sonra gəlib, məni tapmaq istəsələr, qoy çətinlik çəkməsindər. Əminəm ki, bu rejim devriləcəkdir. Mənim ölüm xəbərimi heç kimdən, hətta övladlarımdan belə gizlətmə. Dözümlü, səbirli ol, özünü qoru. Əgər bir gün nəvələrimi görmək üçün bir şərait yaransa, mənim əvəzimə onların üzündən öpərsən. Hamıya mənim salamımı yetir. Mənə görə narahat olma. Mən gərək qardaşım Firidun və Firqənin şəhidləri ilə birlikdə öləydim. Mən həmin gündən indiyə kimi artıq ömür sürmüşəm”. İbrahimilər nəslinin milli azadlıq mübarizəsinə rəhbərlik edən ikinci nümayəndəsi də, atası Qəni, qardaşı Firidun kimi şərəflə yaşayıb, son nəfəsinə qədər millətinin, vətəninin azadlığı uğrunda mübarizədə şərəflə şəhidlik zirvəsinə ucalıb.
Davamı var
"Bütöv Azərbaycan" qəzeti,
Azərbaycan Demokrat Firqəsinin xüsusi buraxılışından
16 Oktyabr 2026

Şapur Qasimi

20 oktyabr —

Səttarxanın doğum

günü:

Məşrutə hərəkatının Milli Sərkərdəsi və xalqın istibdada qarşı mübarizəsinin rəmzi
İran Məşrutə hərəkatının qəhrəmanı Səttarxanın doğum günü münasibətilə

İran xalqının azadlıq, ədalət və istibdaddan qurtuluş uğrunda mübarizə tarixi xalqın yaddaşında öz dövrünün hüdudlarını aşaraq dəyişiklik iradəsinin rəmzinə çevrilmiş şəxsiyyətlərin adlarını yaşadır. Məşrutə hərəkatının Milli Sərkərdəsi Səttarxan belə görkəmli şəxsiyyətlərdən biridir. Azərbaycanın yetirdiyi bu mübariz insan istibdad və təqiblər dövründə Təbriz xalqının yanında dayanaraq Məhəmmədəli şah Qacarın özbaşınalığına qarşı müqavimətin ən mühüm rəmzlərindən birinə çevrilmişdir.

Təbrizdən azadlıq səngərlərinə

Səttarxan 1866–1867-ci illərdə Azərbaycanın Qaradağ bölgəsində dünyaya gəlmişdir. Onun həyatı İran cəmiyyətinin despotik idarəçilik, geridə qalmış ictimai münasibətlər, sarayın və hakimiyyət sahiblərinin geniş imtiyazları altında yaşadığı bir dövrə təsadüf edirdi. Əhalinin böyük bir hissəsi ölkənin siyasi taleyinin müəyyənləşdirilməsində iştirak etmək hüququndan məhrum idi. Azadlıq, qanunun aliliyi və şahın özbaşına hakimiyyətinin məhdudlaşdırılması tələbləri mütərəqqi qüvvələrin əsas tələblərindən birinə çevrilmişdi.
1906-cı ildə Məşrutə fərmanının verilməsi və Milli Məclisin yaradılması ilə nəticələnən Məşrutə inqilabı müxtəlif ictimai qüvvələrin mübarizəsinin nəticəsi idi. Bu mübarizədə tacirlər və sənətkarlarla yanaşı, ziyalılar, məşrutə tərəfdarı olan ruhanilər və sadə insanlar da iştirak edirdilər. Lakin məşrutə quruluşunun elan edilməsi mübarizənin başa çatması demək deyildi. Məhəmmədəli şah 1908-ci ildə Milli Məclisi top atəşinə tutduraraq hərbi gücə arxalanmaqla istibdad rejimini yenidən bərpa etməyə çalışdı.
Bu taleyüklü mərhələdə Təbriz istibdada qarşı müqavimətin ən mühüm mərkəzlərindən birinə çevrildi. Səttarxan və onun silahdaşları müqavimətin ön sıralarında dayanaraq məşrutənin müdafiəsini inqilabın qazanclarını qorumaq uğrunda mübarizəyə çevirdilər.

Təbriz — Kiçik istibdada qarşı müqavimət qalası

Tarixə «Kiçik istibdad» dövrü kimi düşmüş mərhələdə şah qoşunları Təbriz şəhərini mühasirəyə aldılar. Əhali ərzaq çatışmazlığı, ağır yaşayış şəraiti və hərbi təzyiqlərlə üzləşdi. Buna baxmayaraq, müqavimət davam etdi. Səttarxan Bağırxanla birlikdə məşrutə müdafiəçilərinin təşkilatlanmasında və mübarizəyə rəhbərlik edilməsində mühüm rol oynadı. Bağırxan da sonralar «Milli Sərkərdə» kimi tanınmışdır.
Səttarxanın tarixi əhəmiyyəti yalnız şəxsi cəsarəti və hərbi məharəti ilə məhdudlaşmır. Təbriz müqaviməti göstərdi ki, məşrutə tələbi təkcə siyasi elitanın istəyi deyil, xalqın iştirakı və fədakarlığına söykənən güclü ictimai hərəkatın məqsədinə də çevrilə bilər. Siyasi hakimiyyətin müəyyən dairələrinin istibdadı bərpa etməyə çalışdığı bir şəraitdə Təbriz xalqının əzmkarlığı Milli Məclisin süqutunun Məşrutə hərəkatının sonu ilə nəticələnməsinə imkan vermədi.
Ağır itkilərə və əzablara baxmayaraq, bu müqavimət inqilabın alovunun sönməməsinə kömək etdi. İranın digər bölgələrindəki mübarizələrlə birləşən müqavimət 1909-cu ildə Tehranın tutulmasına və Məhəmmədəli şahın hakimiyyətdən uzaqlaşdırılmasına zəmin yaratdı.

Milli Sərkərdə — hərbi qəhrəmanlıqdan daha böyük bir şəxsiyyət

Səttarxana verilmiş «Milli Sərkərdə» adı onun məşrutənin müdafiəsində tutduğu tarixi mövqeyi əks etdirir. O, nə şah idi, nə də mövcud hakimiyyət quruluşunun yetirdiyi yüksək vəzifəli məmur. Onun nüfuzu mübarizə meydanında göstərdiyi fədakarlıqdan və özbaşınalığa son qoymaq, qanunun aliliyini bərqərar etmək üçün ayağa qalxmış xalqla sıx bağlılığından qaynaqlanırdı.
Bununla belə, Məşrutə hərəkatı başlanğıcdan etibarən vahid və yekcins bir hərəkat olmayıb. Hərəkatda iştirak edən qüvvələr ictimai maraqlarına, siyasi baxışlarına və gələcəyə dair təsəvvürlərinə görə ciddi fikir ayrılıqlarına malik idilər. Bəzi qüvvələr üçün məşrutə şahın hakimiyyətini məhdudlaşdırmaq və qanuni institutlar yaratmaq demək idi. Cəmiyyətin digər təbəqələri üçün isə bu mübarizə ədalət, təhlükəsizlik, zülmün azaldılması və ölkənin taleyinin müəyyənləşdirilməsində iştirak kimi daha geniş məqsədləri ifadə edirdi.
Bu səbəbdən Səttarxanın tarixi rolunu qiymətləndirərkən onun həyatını və mübarizəsini Məşrutə inqilabının mürəkkəb şəraiti daxilində nəzərdən keçirmək lazımdır. Onun böyüklüyü həlledici məqamda istibdadın yenidən bərqərar olmasına qarşı dayanmasında və xalqın mübarizə ilə əldə etdiyi nailiyyətlərin asanlıqla məhv edilməsinə imkan verməməsində idi.

Milli Sərkərdənin acı taleyi
Məşrutənin qələbəsi Səttarxanın qarşılaşdığı çətinliklərə son qoymadı. Tehranın tutulmasından sonra məşrutə tərəfdarı olan qüvvələr arasındakı ziddiyyətlər və hökumətin hakimiyyəti mərkəzləşdirmək cəhdləri yeni siyasi vəziyyət yaratdı. 1910-cu ildə hökumət mücahidlərdən silahlarını təhvil verməyi tələb etdi. Həmin vaxt Tehranda olan Səttarxan Ətabək parkında baş verən hadisələr zamanı hökumət qüvvələri ilə qarşı-qarşıya gəldi və silahlı toqquşma nəticəsində ayağından yaralandı.
Bu yara ömrünün sonunadək onun səhhətində ciddi problemlərə səbəb oldu. Səttarxan 1914-cü ildə Tehranda vəfat etdi və Rey şəhərində yerləşən Bağ-e Tuti qəbiristanlığında dəfn olundu.
Onun taleyi, bir çox xalq inqilabının iştirakçısının taleyi kimi, tarixi bir ziddiyyəti xatırladır: azadlıq və hakimiyyətin özbaşınalığını məhdudlaşdırmaq uğrunda canından keçən insanlar inqilabın qələbəsindən sonra yaranan siyasi quruluşda heç də həmişə layiq olduqları yeri tuta bilmirlər. İstibdad üzərində qələbə öz-özlüyündə azadlıq və ədalət uğrunda irəli sürülmüş bütün məqsədlərin həyata keçəcəyinə təminat vermir.

Səttarxanın xalqın tarixi yaddaşındakı irsi

Səttarxan keçmişin tarixi şəxsiyyətidir, lakin onun mübarizəsinin mənası yalnız keçmişlə məhdudlaşmır. Onun adı xatırladır ki, azadlığı yalnız hakimlərin fərmanı ilə əldə etmək və qorumaq mümkün deyil. Azadlıq ictimai şüur, xalqın fəal iştirakı, özbaşınalığa qarşı mübarizə və ümumi hüquqların ardıcıl müdafiəsini tələb edir.
Məşrutə inqilabı bütün məhdudiyyətlərinə, ziddiyyətlərinə və uğursuzluqlarına baxmayaraq, İranın siyasi tarixində dönüş nöqtəsi olmuşdur. Qanunun aliliyi, parlamentin yaradılması və şah hakimiyyətinin məhdudlaşdırılması tələbləri cəmiyyət qarşısında yeni üfüqlər açmışdır. Səttarxan bu tələbləri ən ağır şəraitdə şüar və siyasi tələb səviyyəsindən əməli müqavimət müstəvisinə daşıyan şəxsiyyətlərdən biri idi.
Azərbaycan xalqı üçün də Səttarxan azadlıq və insan ləyaqəti uğrunda mübarizənin tarixi irsinin ayrılmaz hissəsidir. Bu irsin dəyəri qəhrəmanları qüsursuz əfsanəvi obrazlara çevirməkdə deyil, tarixi şəraiti, xalqın fədakarlığını və ictimai mübarizələrin bu gün də əhəmiyyətini qoruyan dərslərini obyektiv dərk etməkdədir.
20 oktyabr — Məşrutə hərəkatının Milli Sərkərdəsi Səttarxanın doğum günü münasibətilə onun əziz xatirəsini ehtiramla yad edirik. O, istibdadın yenidən bərpa olunmağa çalışıldığı bir dövrdə Təbriz xalqının yanında dayanmış, adı azadlığın müdafiəsi və özbaşınalığa qarşı müqavimətlə əbədi bağlanmışdır.

Tarix göstərir ki, xalqın iştirakı olmadan heç bir ictimai nailiyyət davamlı ola bilməz. Azadlıq və ədalət istəyən cəmiyyətin iradəsini isə heç bir hakimiyyət əbədi olaraq susdura bilməz. Səttarxanın həyat və mübarizəsinin bəlkə də ən mühüm və yadda qalan dərsi məhz budur

Azadlıq Mübarizəsinin Şəhidləri və Davamçıları



Qəni Mirzə Ağabala oğlu İbrahimi
Əvvəli linkdə
https://butov.az/guneyin_sesi/56691-azadlq-mubarizsinin-hidlri-v-davamclar.html

Qəni İbrahimi – dövrünün tanınmış ziyalıları və sadə insanları arasında böyük nüfuz sahibi olmuş Mirzə Ağabalanın ailəsində anadan olmuşdur. Qəni, böyük tacirlərdən olan atası ilə, hələ gənc yaşlarından ticarət işləri ilə əlaqədar Qafqazın bir çox şəhərlərində, o cümlədən Bakıda dəfələrlə olmuş, bu şəhərlərin əksəriyyətində bir çox tacirlər və cəmiyyətin nüfuzlu adamları ilə etibarlı əlaqələr qurmuşdu. O Azərbaycan türkcəsindən başqa, fars, ərəb, rus, fransız dillərində sərbəst danışa, yazıb-oxuya bilirdi. Fars, ərəb dillərini hələ uşaq ikən mədrəsədə öyrənməyə başlasa, rus, fransız dillərini ticarət əlaqələri zamanı şifahi olaraq öyrənsə də, dərin mütaliə və zəka sahibi olması səbəbindən bu dillərdə yazıb-oxumağı müstəqil öyrənmişdi. Yaşadığı Astara şəhərində ən savadlı adamlardan biri və müstəqil fikir sahibi kimi böyük nüfuza malik idi. Qəni İbrahimi Bakıda Sosial-Demokrat partiyasının üzvləri, inqilabçı və mübariz insanlarla əlaqələrini, tanışlığını möhkəmlədərək onların ictimai-siyasi dünyagörüşlərini bəyənib, onlara qoşulur və yaşadığı Astara şəhəri və onun ətrafında bu ideyaları təbliğ etməklə, əhalini maarifləndirməyə səy göstərir. İranda “Ədalət” partiyası təşkil olunanda bu partiyaya üzvü və bu partiyanın fəal üzvləri sırasında olur.
1920-ci ilin iyun ayında Ənzəli şəhərində keçirilən “Ədalət” partiyasnın I qurultayında bu partiyanın “Kommunist” partiyası adlandırılması haqqında qərar qəbul edilir. 1925-ci ildə ingilislərin köməyilə hərbi çevriliş etməklə Qacar hakimiyyətini devirib, hakimiyyəti ələ alaraq, ölkədə müdhiş istibdad rejimi yaratdıqdan sonra, milli azadlıq prosesinin fəallarına, müasir düşüncəli aydınlara qarşı tətbiq edilən terror və kütləvi həbslər Qəni İbrahimidən də yan keçmir. O da, həbsə alınaraq, uzun müddət zindanda ağır işgəncələrə məruz qoyulduqdan sonra, zindandan buraxılaraq Nəhavənd şəhərinə ömürlük sürgün edilir.

Firidun Qəni oğlu İbrahimi

Firidun İbrahimi 21.11.1918-ci ildə Güney Azərbaycanın Astara şəhərində. Milli azadlıq hərəkatının fəal üzvlərindən olub, özünün kamil zəkası ilə çoxlarından fərqlənən Qəni Mirzə Ağabala oğlu İbrahiminin ailəsində anadan olub. O, ibtidai təhsilini Astara şəhərində almış, atasının Nəhavəndə sürğün edilməsinə baxmayaraq, atasının himayəsi sayəsində elə Astarada 9-cu sinfi bitirdikdən sonra Ənzəliyə gedərək 10-cu sinfi orada bitirmişdir. Daha sonra Təbrizə gedib 11-12-ci sinifləri Firdovsi məktəbində oxuyaraq orta təhsilini tamamlamışdır.
Firidun ali təhsil almaq üçün Tehrana gedərək Tehran Universitetinin hüquq fakültəsinə daxil olur. O, Tehran Universitetinin hüquq fakültəsinin tələbəsi olduğu zaman, milli ruhlu azadlıq mübarizi kimi yetişərək formalaşır. İkinci dünya müharibəsi illərində İranda azadlıq hərəkatı canlanmağa başladığı dövrdə Fİridun İran Xalq Partiyasının fəal üzvlərindən biri olur. O demokratik qüvvələrə məxsus olan qəzetlərlə sıx əməkdaşlıq edir, “Rəhbər”, “Ajir”, “Mərdom” və bir sıra mötəbər qəzetlərdə ölkənin iqtisdai-ictimai, o cümlədən real siyasi durumunu dəqiqliklə əks etdirən məqalələrlə çıxış edir. Universitetdə təhsilini başa vurduqdan sonra, ona Tehranda və başqa şəhərlərdə ixtisası üzrə samballı vəzifələr verilməsi təkliflərini rədd edərək 1945-ci ildə Güney Azərbaycana, Təbrizə gəlir. O zaman onun İran Xalq Partiyasının mətbuat orqanı olan “Xavərno” (Yeni Şərq) qəzetində çap olunan məqalələri Rza Palani irtica rejiminin iç üzünün cəmiyyətə bir çox təfərrüatı ilə çatdırılmasında mühüm rol oynamışdır.
Firidun İbrahimi “Azərbaycan danışır” adlı tarixi keçmişimizi əks etdirən məqalələrini yazması səbəbini izah edərək, yazırdı ki, – “Öz həqiqi məqamını əldə etmək üçün bu gün üsyan edən Azərbaycan xalqını azad dünyaya tanıtmaq, bəşəriyyətin mədəniyyət tarixində Azərbaycanın nə kimi bir məqama malik olduğunu göstərmək istəyirəm”. Güney Azərbaycanda Azərbaycan Demokrat Firqəsi təşkil olunanda o, bu firqənin sıralarına daxil olur. S.C.Pişəvərinin başçılıq etdiyi “21 Azər” hərəkatında çox qısa bir müddətdə hərəkatın mətin, dönməz və önəmli şəxsiyyətlərindən birinə çevrilir.
Firidun İbrahimi 1946-cı ildə Parisdə təşkil olunmuş sülh konfransında Güney Azərbaycan mətbuatını təmsil edir. Təbrizə qayıtdıqdan sonra konfrans haqqında öz təəssüratını “Azərbaycan” qəzetində çap olunmuş məqalələrində ictimaiyyətə təqdim edir. “21 Azər” hərəkatı qalib gələrək Güney Azərbaycanda Milli Hökumət qurulanda 26 yaşlı gənc Firidun İbrahimi Güney Azərbaycan Milli Hökumətinin Baş Prokuroru təyin edilir və Millət Vəkili olaraq Milli Məclisin üzvü seçilir. O Milli Hökuməin mövcud olduğu bir il ərzində Güney Azərbaycanda keçirilən böyük və əsaslı iqtisadi-ictimai islahatların keçirilməsi, ümumiyyətlə ölkədə qanunvericilik bazasının yaradılması, Rza Palani rejiminin əsassız həbs və məhkum etdiyi insanların azadlığa buraxılması, icraatda olan cinayət və mülki işlərə ədalətli, obyektiv baxılmasını təşkil edərək, bir çox konkret proseslərə şəxsən nəzarət etmişdir. 1945-cı il tarixdə SSRİ və İngiltərənin mənafe anlaşması əsasında SSRİ qoşunları Güney Azərbaycandan çıxarılıb, S.C.Pişəvəri və M.Bağırzadə (Biriya) istisna olmaqla hökumət üzvlərinin və səhra komandirlərinin əksəriyyətinin tabeliyində olan hərbi qüvvələrlə birlikdə Sovet Azərbaycanına keçirilərək tərksilah olunduqdan sonra, çox zəifləmiş Milli Hərbi qüvvələr, İngilislərin ağır zirehli texnika və o dövrün müasir silahları ilə təmin etdiyi Rza Palaninin hərbi qüvvətlərinin hərbi təcavüzünün qarşısını ala bilmədiyindən 12.12.1946-cı ildə Milli Hökumət süqut edənə qədər ölkənin Baş Prokuroru olan Firidun İbrahimi də, Sovet Azərbaycanına çox asanlıqla mühacirət edə bilərdi. Lakin, qanında türk ərənlərinin genetik kodunu daşıyan Mirzə Ağabala nəslinin nümayəndəsi, Qəni İbrahiminin oğlu olub, daim milli azadlıq amalı ilə nəfəs alıb yaşayan ailədə tərbiyə almış Firidun İbrahimi bunu edə bilməzdi və etmədi də. O yaxın silahdaşlarını başına toplayaraq, Təbrizdə Azərbaycan Demokrat Firqəsinin binasında barrikada qurub, düşmənin gəlməsini gözlədi.
Silahdaşları onun mühacirət etməməsinin səbəbini soruşduqda, cavab verir ki, – “Xalqı bu mübarizəyə biz cəlb etmişik. Düşmən qarşısında onları yalqız qoymağa haqqımız yoxdur. Onların yanında qalıb ölmək, qaçmaqdan və vətəni tərk etməkdən daha yaxşı və şərəflidir”. Düşmən yaxınlaşdıqda onların təslim olmaq tələbinə atəşlə cavab verən bu azsaylı dəstə düşməni ağır texnika və müasir silahlarla silahlandırılmış çoxsaylı hərbi qüvvəsi ilə 34 saat döyüşdükdən sonra, Firidun yaralanaraq əsir alınır. Təbrizin Tehranın zindanlarında verilən ağır ağlagəlməz işgəncələr, nə də düşmənə müti olacağı halda ona vəd edilən təntənəli həyat şəraiti, onu amalına xəyanət etməyə sövq edə bilmir və edə bilməzdi də. Edam edilən günün öncəsi anası ilə son görüşündə, anasından təzə kostyumunu, ağ köynəyini və qırmızı qalstukunu gətirməyi xahiş edir. Onunla birgə həbs edilmiş silahdaşlarından biri, – “Onsuz da sabah edam edəcəklər, bunlar nəyinə lazımdır ki?” – sualına Firidun, – “Bütün həyatımız boyunca düzlük və şərəf ilə yaşamışıq. Nədən, dar ağacı altında pozğun görünməliyik?” – cavabını verir. 22 may 1947-ci ildə Təbrizdə böyük canlanma var idi. Şəhərin Səttarxan xiyabanında əhali “Gülüstan” bağının qarşısında yığışmışdı, meydanda isə dar ağacı qurulmuşdu. Əhaliyə məlum idi ki, bu gün Milli Hökumətin Baş Prokuroru Firidun İbrahimini dar ağacından asacaqlar. “Gülüstan” bağı rejimin hərbi qüvvələri və jandarm ilə əhatə olunmuşdu. Gündüz saat 12-yə yaxın uca boylu, enli kürək, əynində miləmil pencək, ağ köynək, qırmızı qalstuk taxmış, şux geyimli Firidun İbrahimini jandarmların əhatəsində dar ağacının qabağına gətirdilər. Qəfildən əhali təlatümə gəldi və jandarmlara, hərbçilərə hücum etmək istədilər. Bu zaman Firidun İbrahimi əlini yuxarı qaldıraraq dedi, – “Mənim əzizlərim, həmvətənlərim, səbr edin, qoy qan tökülməsin! Çox keçməz ki, Azərbaycan xalqı qələbə çalacaq və yenidən Azərbaycanda Milli Hökumət qurulacaq. Yaşasın Azərbaycan xalqı! Yaşasın doğma ana vətənimiz Azərbaycan!” Fars faşizmi mənən məğlub edə bilmədiyi Güney Azərbaycanın polad iradəli, əyə, sındıra bilmədiyi Baş Prokurorunu edam edib, cismən məhv etsə də, bir ölüb, min dirirlən bu millətin, o cümlədən İbrahimilər nəslinin nümayəndələri Güney Azərbaycan milli azadlıq müabrizəsini dayandırmadı.
Davamı var
"Bütöv Azərbaycan" qəzeti,
Azərbaycan Demokrat Firqəsinin xüsusi buraxılışından
16 Oktyabr 2026

Azadlıq Mübarizəsinin

Şəhidləri və

Davamçıları

I yazı

Milli Azadlıq mübarizəsi aparan xalqların, millətlərin, xüsusilə parçalanmış millətlərin birləşmək hüququ haqqında vaxtaşırı beynəlxalq mətbuatda müzakirələr aparılsa da, şanlı tarixi olan türk millətinin dünyanın bütün millətlərdən dəfələrlə çox parçalanmasından beynəlxalq mətbuatda danışan yoxdur. Türk torpaqlarına onilliklər öncə sığınan, bu torpaqlara məqsədli şəkildə kütləvi surətdə köçürülən azsaylı xalqların türk dövlətlərindən torpaq tələbi, məskunlaşdıqları türk torpağı ilə birlikdə müstəqillik, digər dövlətdə yaşayan həmcinsləri ilə birləşmək tələbi isə, tez beynəlxalq hüququn “parçalamış xalqların birləşmək hüququ” “əsasında” hər tərəfli müdafiə edilir. Tarixin son yüzilliklərində mövcud olmuş son iki türk imperiyaları olan Osmanlını birinci dünya müharibəsində birləşmiş türk düşmənləri çökdürə bilsə də, imperiyanın kiçik bir hissəsində Böyük Atatürk müstəqil türk dövləti qurub, onu müdufiə edə bildi.
Son türk imperiyası olan Qacar dövlətini isə, bu imperiyanı min il ərzində ağacı qurd içərisindən yediyi kimi, bəşəriyyətin ən çirkin və murdar xüsusiyyətlərini özündə birləşdirən ermənilərin ikinci nüsxəsi olan farslar, ingilislərin köməyilə etdikləri hərbi çevrilişdən sonra, türk milləti təkcə millət olaraq deyil, həm də ərazi cəhətindən də, bir-birindən ayrı düşmüş oldu. Türk milli ərazisinin gövhəri olan Azərbaycanın Güneyinin şovinist fars faşizminin əsarətində, Quzeyinin isə rus imperiyasının dəmir məngənəsində hər tərəfdə düşmənlə əhatə olunmasına baxmayaraq, Güneyli-Qüzeyli Azərbaycan türklərinin milli azadlıq mübarizəsi zaman-zaman obyektiv səbəblərdən səngisə də, heç vaxt dayanmayıb. 1991-ci ildə Quzey Azərbaycan, rus imperiyası olan SSRİ-nin dağılması nəticəsində felən müstəqillik qazansa da, həm də bu müstəqillik Quzey Azərbaycan vətəndaşları olan müxtəlif millətlərin qanı bahasına başa gəldi. Lakin, bu günə qədər türk düşmənləri, xüsusilə Qacar yurdunu hiylə-fəsadla ələ keçirib, bu ərazidə fars dövləti qurduqdan sonra, 1936-cı ildə bu ərazini İran, yəni, farsdillilərin milli ərazisi, adlandıraraq, bu ərazilərin fars milli ərazisi olması barədə beynəlxalq müstəvidə təsəvvür yaratmağa daim cəhd edən Tehranın şovinist fars faşizmi gec-tez bu ərazilərin öz sahibinə qayıdacağını bildiyindən Quzeydə müstəqil Azərbaycanın mövcudluğunu heç cür həzm edə bilmir. Anlayır ki, 10 milyonluq Quzey Azərbaycanın müstəqilliyi 45 milyonluq Güney Azərbaycanın, o, da 63,3 milyon Qacar yurdu türkünün fars faşizminə son qoymasının ilk addımıdır. Güney Azərbaycanda uzun illərdən bəri daim gedən milli azadlıq prosesi də bunu aydın göstərir. Hələ 1919-cu ildə Quzey Azərbaycanda ADR qurulduğu zaman Lord Kerzon demişdir ki, – “Azərbaycan hökuməti ilə bağlı çətinlik ondadır ki, o, ifrat dərəcədə türkpərəst, erməni və fars əleyhdarıdır. Bir sözlə, bizim onda olmasını istəmədiyimiz hər şey onda var. Azərbaycan dövlətinin əsas məqsədi isə indiyədək bizim vermədiyimiz tanınmanı əldə etmək və cənuba doğru genişlənməkdir”. Lord Kerzonun sözləri də onun Güneyli-Quzeyili Azərbaycanın birləşməsinin labüd olduğunu bildiyini sübut edir. Ümumilikdə Qacar yurdunda, xüsusilə Güney Azərbaycanda fars dövləti qurulmasına türk xanlarının ciddi müqavimətindən başlayaraq türk əhalinin milli azadlıq mübarizəsi daim davam edib. İkinci dünya müharibəsinin başlanmasından sonra SSRİ qoşunlarının Güney Azərbaycana, İngilis qounlarının isə ölkənin Qərb rayonlarına daxil olması Güney Azərbaycan türklərinə milli hökumət yaratmağa münbit şərait yaratmış oldu. Başda Seyid Cəfər Pişəvəri olmaqla 48 nəfər Güney Azərbaycan vətənsevərləri və ziyalılarının imzası ilə 03 sentyabr 1945-ci il (12 Şəhrivər 1324) tarixində Təbriz şəhərində “12 Şəhrivər Müraciətnaməsi” adlı bir sənəd nəşr edilərək yayımlandı və bu Güney Azərbaycan siyasi müstəvisində tam, əbədi milli istiqlala nail olanadək durdurulması mümkün olmayan əsaslı dönüş nöqtəsi oldu. Çox keçmədi ki, 21 Azər 1324-cü il (12 Dekabr 1945) tarixində Təbrizdə S.C.Pişəvərinin rəhbərliyilə Güney Azərbaycan Milli Hökuməti quruldu. Mövcud olduğu bir il ərzində bu hökumət hələ dünya tarixində indiyədək tayı-bərabəri olmayan sürət və məzmunda iqtisadi-ictimai islahatlar keçirsə də, o dövrdə dünyanın iki ən qüdrətli imperiyası olan SSRİ və İngiltərənin arasında mənafe anlaşması nəticəsində Güney Azərbaycan Milli Hökuməti onların fətvası və bilavasitə köməyilə süquta yetirildi. Mən oxucuya bu proses haqqında danışmaq istəmirəm, bu tarixçi alimlərimizin peşə borcudur və onlar bu günə qədər mövcud olduqları ictimai-siyasi şəraitin imkan verdiyi dərəcədə bu borclarını yerinə yetirməkdədirlər. Təkcə, onu qeyd edim ki, həmin bir il ərzində Quzey Azərbaycanın o vaxtkı rəhbər kadrlarından olan Mir Cəfər Bağırovun, Əziz Əliyevin, görkəmli yazıçı və dövlət xadimi Mirzə İbrahimovun, şair Süleyman Rüstəmin və adını çəkməyə yazının həcminin imkan vermədiyi yüzlərlə Quzey Azərbaycanlının və minlərlə bu məsələdə dolayısıyla əməyi və həmrəyliyi olanların zəhmətini, xidmətini xüsusi qeyd etməmək nankorluq və ədalətsizlik olardı. Mən Güney Azərbaycan mlli mübarizə prosesinin əbədi, dönməz proses olduğunu sübut edən və milli azadlıq prosesində iştirak etmiş, edən və iştirak edəcək nəsillərə örnək ola biləcək Seyid Cəfər Pişəvərinin həyat yolu və yüz ildən çox ötən müddətdə bu mübarizə yolunda heç də sıradan olmayan şəxsiyyətlərindən qurban verməsinə baxmayaraq, mayası milli şüurdan yoğrulmuş, hər bir nəslinin nümayəndəsi düşmənlə ölüm-dirim mübarizəsinə atılan bir nəslin nümayəndələri haqqında qısa məlumat verəcəyəm.

Seyid Cəfər Pişəvəri (Cavadzadə)
Seyid Cəfər Cavad oğlu Cavadzadə – 1893 (1272)-ci ildə Güney Azərbaycanın Zeyvə kəndində anadan olmuş, ilk təhsilini orada almışdır. 1905 (1294)-ci ildə ailəsi ilə birlikdə Quzey Azərbaycana mühacirət etmiş, Bakının Bülbülə kəndində təhsilini davam etmişdir. O 1913 (1292)-ci ilin ortalarında Bakının Xırdalan kəndində məktəb təşkil etmiş 1917 (1296)-cı ilə qədər orada müəllimlik etmişdir. Pişəvəri 1918-ci ilin yanvar ayında (1297-ci ilin dey ayı) İran Demokrat Firqəsinin mətbuat orqanı olan “Soze-Layənfəkke-İran” qəzetində çalışır. 1919 (1298)-ci ildən tərəqqipərvər Güney Azərbaycanlıları tərəfindən Bakıda açılmış “İttihad” məktəbində müəllim işləyir. O 1919-1920 (1298-1299)-cu illərdə İran Ədalət Firqəsinin orqanı olan “Hürriyyət” qəzetinin məsul redaktoru da olur. Pişəvəri 1920 (1299-cu ilin əvvəllərində İrana qayıdır 23 may 1920 (1299, xordad ayı))-cü il tarixdə, onun başçılığı ilə Mirzə Kiçikxanla danışıq aparmaq üçün Rəşt şəhərinə göndərilir. Danışıqlar müvəffəqiyyətlə nətitcələnir və 04 iyun 1920 (xordad ayının ortaları 1299)-ci il tarixində Gilan Respublikası Hökumətinin təşkil edildiyi elan olunmaqla bərabər, Seyid Cəfər Pişəvəri bu inqilabi hökumətin Xarici İşlər Naziri təyin edilir. Gilan Respublikasının süqutundan sonra, uzun müddət təqib və axtarışlardan sonra, gizli inqilabi fəaliyyət göstərən S.C.Pişəvəri 1930 dekabr (1300 dey ayı) tarixində həbs edilərək, zindanda saxlanılır. 11 ildən sonra İranın ən dəhşətli zindanı olan Qəsre-Qacardan azad edilərək, Kaşan şəhərinə sürgün edildikdən sonra Rza Palani polisi onu yenidən həbs edir. 25 avqust 1941 (03 Şəhrivər 1321)-ci il tarixdə SSRİ-nin Qacar dövləti ilə bağladığı müqavilənin 6-cı bəndinə uyğun olaraq, Sovet qoşunları Güney Azərbaycan ərazisinə, İngilis ordusu da İranın Qərb hissəsinə girdikdən sonra Rza Palaninin hakimiyyətinə son oyulmaqla başqa siyasi dustaqlarla birgə Pişəvəri də Kaşan zindanından azad edilir və Tehrana gəlir. O orada 1943 (1322)-cü ilin may (xordad) ayında “Ajir” qəzetinin ilk nömrəsini ictimaiyyətə təqdim edərək, öz siyasi fəaliyyətini davam etdirir. Sonra o, İranın milli məclisinə (parlamentinə) namizədliyini irəli sürüb, seçkilərdə qalib gələrək millət vəkili seçilsə də, Tehran hökuməti məclisdə süni müxalifət yaradaraq, onun vəkillik etibarnaməsini rədd edir. S.C.Pişəvəri Güney Azərbaycanda inqilabi şəraitin yaranmasını başa düşərək Təbrizə qayıdır. Azərbaycan Demokrat Firqəsinin birinci konfransında bir səslə firqənin sədri seçildikdən sonra, “12 Şəhrivər bəyannaməsi”nin “Azərbaycan” qəzetinin təşkilində, Güney Azərbaycan Demokrat Firqəsinin rəhbərliyi ilə 21 Azər nehzətinin (inqilabının) qələbəsinin təşkilində aparıcı yer tutmuş və inqilabın qələbəsindən sonra təşkil edilən Milli Hökumətə, Güney Azərbaycan Milli Məclisi tərəfindən Hökumətin Baş Naziri təyin edilmişdir.
Bir ildən sonra SSRİ-İngiltərə razılaşmasından sonra SSRİ rəhbərliyi Pişəvərini danışıqlar aparmaq adı ilə Bakıya gətirdikdən sonra, öz nüfuz dairəsində olan səhra komandirlərinin vasitəsilə fədai (hərbçi) dəstələrinin əsas hissələrinin Quzey Azərbaycana keçirilərək, onların tərksilah edilməsini, insani təbiət etibarilə silahlı mübarizədən qorxan nazirlərində Quzey Azərbaycana mühacirət etməsini təşkil etdikdən sonra, Kreml M.C.Bağırovun vasitəsilə Pişəvəriyə çatdırıldıqdan “Güney Azərbaycanın Quzey Azərbaycanla birləşərək SSRİ-nin tərkibinə keçməsi” təklifinə Pişəvəri rədd cavabı verərək, 1945-ci ildə Güney Azərbaycandan Quzey Azərbaycana hərbi və sair ixtisaslar üzrə təhsil almağa göndərilən, xüsusilə Şəkidə və Gəncədə olan gənc hərbçiləri toplayıb, onlardan “Qızılbaş” döyüşçü dəstəsi yaradılaraq, vətənə qayıdıb, milli azadlıq uğrunda silahlı mübarizə aparmaq razılığını aldıqdan sonra, fədailərdən tərksilah ediləpək alınmış silahlarının qaytarılmasını Bakıdan və Kremldən tələb etmək üçün qayıdarkən xüsusi xidmət orqanları tərəfindən terrora məruz qalmış, sonra yaxındakı tibb məntəqələrindən birində tibbi yardım edilməsi əvəzinə, Xankəndinə aparılaraq, Əsriyan soyadlı bir erməni həkim vasitəsilə həyatına son qoyulmuşdur. Sonra isə Sovet təbliğat maşını, guya onun Gəncədən Bakıya qayıdarkən Goranboy rayonu ərazisində, Kürəkçay üzərindəki, təxminən 15 metr hündürlüyündə olan körpüdən Pişəvərinin, NKVD-nin rəisi Atakişiyevin, erməni sürücü və daha bir nəfərin olduğu maşının ağaca dəyib, çaya yuvarlanması nəticəsində Pişəvərinin həlak olması haqqında əfsanə quraşdıraraq, yaymışlar. Guya, digər hərəsinin iki Pişəvəri qədər çəkisi olan 3 nəfər isə yüngül xəsarət almışdılar.
Mən şəxsən çox sonralar uçulmuş həmin körpünü dəfələrlə görüb, maşınla, avtobusla üstündən keçmişəm, körpüdən çaya yuvarlanan heç bir nəqliyyat vasitəsinin içərisində olan bəni-adəm sağ qala bilməz, xüsusilə hərəsini iki Pişəvəri çəkisində olan üç nəfər.
Sürücü Qarik Melikyanı isə, cinayətin əsil məzmununun yayılmaması üçün İrəvana göndərmişlər. Onu sonralar dəfələrlə İrəvanda sağ-salamat görənlər olmuşdur.
Davamı var
"Bütöv Azərbaycan" qəzeti,
Azərbaycan Demokrat Firqəsinin xüsusi buraxılışından
16 Oktyabr 2026

Şapur Qasimi

Bir müjdə, bir

xoş xəbər, amma...


Öncə müjdəni verək

“Paşa Bank” və Azərbaycan Dövlət Akademik Opera və Balet Teatrının birgə əməkdaşlığı ilə operamızın zirvəsi olan “Koroğlu” operası bu gün yenidən səhnəyə qayıdır.
Azərbaycan Dövlət Akademik Opera və Balet Teatrının əməkdaşları tərəfindən kostyumlar, zərif naxışlarla tamamlanan dekorasiyalar, ifaçıların və musiqinin vəhdəti nəticəsində böyük sənət əsəri yenidən canlanır.
“Paşa Bank”ın dəstəyi ilə müasir səhnə estetikasına uyğunlaşdırılmış “Koroğlu” tamaşası artıq yalnız yerli izləyicilər üçün deyil, beynəlxalq auditoriya üçün də təqdim olunacaq. Bu, Azərbaycan musiqisinin zənginliyini dünyaya tanıtmaqla yanaşı, milli mədəni irsimizin qlobal miqyasda möhkəmlənməsinə xidmət edəcəkdir.
Bu ilin sentyabr ayının 24-də Heydər Əliyev Sarayında “Koroğlu” tamaşası izləyicilər üçün təqdim olunacaqdır.
Azərbaycan səhnə sənətinin klassik nümunələrindən olan bu əsər peşəkar yaradıcı heyətin ifasında bir daha tamaşaçıların görüşünə gələcəkdir.

İndi də xoş xəbəri təqdim edək
Afişa: “Koroğlu” epik tamaşası 14 avqust 2026-cı il tarixindən etibarən Təbrizin üstüaçıq amfiteatrında səhnəyə çıxarılacaqdır.
Dizayner, ssenarist və rejissor: Yaqub Sadiq Cəmali
Prodüser: Nima Enhari
Musiqi: Qulamrza Mirzəzadə
Xoreoqrafiya: Elnaz Xodadadi, Səhənd və Babək Qeysəri
Tamaşaların icra müddəti: avqust-sentyabr 2026
Yaqub Sadiq Cəmalinin rejissorluğu ilə Azərbaycan türkcəsində hazırlanan "Koraoğlu" tamaşası 14 avqust 2026-cı il tarixində Təbrizdəki “29 Bəhmən” Mədəniyyət və İncəsənət Kompleksinin açıq havadakı amfiteatrında səhnələşdirilmişdir.
"Koraoğlu" epik tamaşası Azərbaycan mədəniyyətində qədim və dərin kök salmış hekayələrdən ilham alıb. Bir qrup Azərbaycan türk sənətçisi tərəfindən yaradılan və Azərbaycan mədəniyyətini, tarixini və folklorunu diqqətlə əks etdirən nəhəng meqalayihə olan "Koraoğlu" ötən il Təbrizdə səhnələşdirilmiş və artıq 42 mindən çox tamaşaçı tərəfindən görünməmiş bir coşqu ilə izlənmişdir.

“Koroğlu”nun Güney Azərbaycanda səhnəyə çıxması tarixçəsi barədə qısa arayış:
1997-ci ildə isə Sadiq Hatifi tərəfindən fars dilində yazılmış, Lütfəli Tudə Fəllah tərəfindən səhnələşdirilmiş "Koroğlu" əsəri Saplaq təxəllüsü ilə tanınan satirik şair Xeyrulla Haqq Bəygi tərəfindən Azərbaycan dilinə tərcümə edilmiş, Kərəc şəhərində Aqşin Agkəmərlinin təşəbbüsü (Rüfət Muradlı da quruluşçu rejissor və məsləhətçi qismində iştirak etmişdir) və Hacı Əli Səfainin rejissorluğu ilə 2 ay müddətinə Mədəniyyət nazirliyinə aid "Şəhid Çəmran" kino-tetrında tamaşaya qoyulmuşdur. Həsən xan rolunu Aqşin Ağkəmərli özü oynamışdır.
Sonralar əsərin fars dilindəki nüsxəsinin müəllifi Sadiq Hatifi “Koroğlu” tamaşasının türk/Azərbaycan dilində olan səhnə quruluşuna etiraz etmiş və bildirmişdir ki, bu, onun yazdığı mətnlə uyğun deyil.
Əslində tamaşanın türk/Azərbaycan dilində olan səhnə quruluşunu hazırlayan müəlliflər “Koroğlu” dastanının türk/Azərbaycan dilində mövcud olan əsil nüsxələrini əsas götürmüşlər. “Koroğlu”nun Azərbaycan türkcəsində Kərəcdə göstərilən ilk tamaşasının açılışında Azərbaycan Respublikasının o zamankı Fövqəladə və Səlahiyyətli səfiri mərhum Əliyar Səfərli də iştirak etmişdir.
"Koroğlu" əsəri 2000-ci ildə Təbrizdə səhnəyə çıxandan sonra Tehranın beynəlxalq “Ayini-Sünnəti” və Əhvazın beynəlxalq “İranzəmin” teatr festivallarinda tamaşaya qoyulmuşdur.
Ancaq Covid-19 pandemiyasına (2020 – 2023) görə əsərin tamaşaya qoyulması dayandırıdı və Güney Azərbaycandakı soydaşlarımız və eləcə də biz onun yenidən səhnəyə alınması ümidi ilə uzun müddət səbr etməli olduq.
Bu gün Təbrizdə səhnəyəı çıxan "Koroğlu" isə sadəcə teatr tamaşası kimi deyil, ondan daha artıq bir hadisə kimi qarşılanıb. Bəlkə də bu tamaşa yenidən Təbrizdə türk əsərlərinin istehsalı və nümayişi üçün yeni bir başlanğıc olacaq.
“Əmma” da elə bundan sonra başladı...
Fars ekstremistləri Təbrizdə “Koroğlu”nu hədəf aldılar, təhdidlər, çağırışlar və tamaşanı ləğv etmək cəhdləri göstərildi.

"Koraoğlu" tamaşasının rejissoru Sadiq Cəmali jurnalistlərə verdiyi mətbuat konfransında bu əsərə müraciət etməklə yerli hekayələrə və qəhrəmanlara daha çox diqqət yetirməyin vacibliyinə toxunaraq bildirmişdir: “Niyə kitab mağazalarımızda türk kitablarından daha çox Koreya kitabları var? Niyə Koreya hekayələri və qəhrəmanları yeniyetmələrimiz üçün daha cəlbedici olmalıdır?”
O, həmçinin çıxışının davamında bildirmişdir: "Təbriz Bələdiyyəsindən bu diyarın qəhrəmanlarından biri olan Mehdi Bakeri Teatrının tamaşası və tikintisi üçün tədbir görülməsi xahiş olunur. Bəs gənclərimiz bu qəhrəmanları necə tanımalıdırlar?"
“Koroğlu”nun rejissoru bu əsərin açıq havada nümayişinə toxunaraq deyib: “Bir tərəfdən də açıq hava cəlbedici ola bilər. Ümid edirik ki, hava şəraiti bizə xoş təsir bağışlayacaq və bir çox tamaşaları səhnələşdirə biləcəyik, çünki açıq havada səhnə sisteminin və şərtlərinin öz məhdudiyyətləri var”.
O, həmçinin tamaşa üçün biletlərin satışı barədə də danışmış, tamaşaçıların bilet almaq üçün elektron bilet veb saytına daxil olaraq biletləri əldə edə biləcəklərini vurğulamışdır. Habelə, hər tamaşa üçün 200 avtomobil tutumu olan dayanacaq yerlərinin planlaşdırıldığını demişdir.
Teatrın direktoru və Məsud Pezeşkianın Təbrizdəki seçki kampaniyasının üzvü Yaqub Sadiq Cəmali "Koroğlu" tamaşası üçün keçirilən mətbuat konfransında eyni zamanda onu da deyib ki: “Həm Babək Xürrəmdin, həm də İmam Rza Abbasi xəlifələrinə qarşı vuruşublar. Niyə İmam Rzanı haqlı, Babəki isə İslam düşməni adlandırırsınız?”
Elə əsas qarşıdurma da rejissorun bu müqayisəsindən sonra başlanıb. Təbrizin cümə namazı imam-xətibi bəzi şərhləri və mədəniyyət proqramlarını tənqid edərək bildirmişdir: "İmam Rzanı filankəslə müqayisə etməyin mənası nədir? Nəşrlərdə və bir sıra konfranslarda bəzi materiallara diqqət yetirilməlidir. Sənət adı altında hər şeyi demək düzgün deyil".
O, eyni zamanda 14-cü hökumətə də toxunaraq demişdir: "Bəzi insanlar Pezeşkian hökumətinin səlahiyyətləri haqqında istədiklərini demir və yazmırlar. İnsanlar doktor Pezeşkiana nə istədiklərini, öz fikirlərini demək üçün yox, hökumət onların problemlərini həll etsin deyə səs verdilər".

Bundan sonra Şərqi Azərbaycan Mədəniyyət və İslam İrşadının Baş direktoru Nemətullah Payan Təbriz Teatrının tanınmış rejissoru Yaqub Sadiq Cəmalinin son açıqlamaları ilə bağlı izahat vermək üçün şöbəyə çağırıldığını açıqlayıb.
O, rejissorun sözlərini "nalayiq və gözlənilməz" adlandırmış, xəbərdarlıq etməklə yanaşı, onun davam edən bədii fəaliyyətinə də yenidən baxılacağını bildirmişdir. O, həmçinin "Babək Xürrəmdin" tamaşasının səhnələşdirilməsi üçün Rəhbərlik İdarəsinə heç bir müraciətin edilmədiyini iddia edib.
Sadiq Cəmalidən əvvəllər Babək Xürrəmdin haqqında tamaşanın səhnələşdirilməsinin niyə dayandırıldığını və onun Abbasi xəlifələrinə qarşı müqavimətinin niyə "İslamofobiya" adlandırıldığı soruşulmuş, O isə öz növbəsində Azərbaycanın tarixi qəhrəmanları ilə məşğul olmağı özünün bədii missiyası hesab etdiyini vurğulamışdı.

Sənətçinin Mədəniyyət İdarəsinə (İrşad) çağırılışı Təbrizin cümə imamı Əhməd Mütəhərri-Əslin Sadiq Cəmalini açıq şəkildə hədələməsindən bir gün sonraya təsadüf edir. Mütəhərri-Əsl cümə namazı kürsüsündən Sadiq Cəmaliyə "son xəbərdarlıq" etmiş və hakimiyyəti onunla məşğul olmağa çağırmışdı.
Təbriz İslam Şurasının üzvü xanım Həkimə Qafuri Təbrizli rejissorun son açıqlamaları ilə bağlı Təbrizdəki cümə namazı imamının mövqeyini yüksək qiymətləndirərək, Şərqi Azərbaycan əyalətinin Mədəniyyət və İslam İdarəsinin Baş direktorunun aydın cavab verməsini, eləcə də alimlərin və nəzarət qurumlarının bununla bağlı ölçü götürmələrini və mümkün pərdəarxası məsələlərə ciddi müdaxilə edilməsini tələb edib.

Həkimə Qafuri “Fars” Xəbər Agentliyinə verdiyi müsahibədə bu şəxsin açıqlamaları ilə bağlı bunları deyib: "Hörmətli Cümə İmamına təşəkkür edirəm. Digər alimlər də bu məsələyə toxunmalıdırlar ki, heç kəs imamları və müqəddəs yerləri təhqir etməyə cəsarət etməsin. Bundan əlavə, hörmətli Cümə İmamından bu məsələ ilə bağlı əyalətin Mədəniyyət və İslam İdarəsinin Baş direktoruna ciddi və qəti xəbərdarlıq etməsini və onu (rejissoru) məsuliyyətə cəlb etməsini xahiş edirəm".
O, əlavə edərək bunu deyib: “Xürrəmilər”in istədiklərini deməsi və heç kimin onları dayandırmaması pak imamlara qarşı ən böyük ədalətsizlik və haqsızlıqdır. Dinin və pak imamların ləyaqətini və şərəfini müdafiə etmək hər şeydən vacibdir və bu məsələ hər hansı bir şəxsdən və onun statusundan daha artıq səviyyədə nəzərdən keçirilməlidir”.
Təbriz İslam Şurasının üzvü sözünə davam edərək deyib: " Bu şəxsin (Yaqub Sadiq Cəmalini nəzərdə tutur - müəllif) artıq səhnəyə çıxmaq, tamaşa vermək qabiliyyəti və səriştəsi yoxdur. Ona rejissorluq etməyə icazə verilməməlidir. Ayağına çoxlu qan tökülmüş İslam Respublikasının müqəddəs sistemində məsum İmamı başqaları ilə təhqiramiz şəkildə müqayisə etməyə imkan verən bu cür insanların meydana çıxmasına icazə verilməməlidir".
Bu hərəkətlərin eyni vaxtda baş verməsi Təbrizdəki kiçik, lakin nüfuzlu dini ekstremist hərəkatların Azərbaycanın tarixi kimliyi ilə bağlı tamaşaların göstərilməsindən və bu əsərlərin ictimaiyyət tərəfindən geniş qəbul edilməsindən narahat olduqları fikrini gücləndirib. İslam Mədəniyyəti (İrşad) Baş İdarəsinin direktorunun cavabı Sadiq Cəmalinin Azərbaycanda incəsənət üçün məhdudlaşdırıcı məkan və tarixi şəxsiyyətlər haqqında tamaşaların göstərilməsi ilə bağlı əsas tənqidini də cavabsız qoyur.
Tamaşaya qarşı son təhdidlər və təzyiqlərdən sonra…

Dünən, 19 avqust 2026-cı il tarixində “Koroğlu” tamaşasının uğurlu nümayişindən sonra teatr səhnəsində tamaşaçılar qarşısında çıxış edən Yaqub Sadiq Cəmali öz nitqinə bu sualla başlayıb: “Bu gün bizlər mədəniyyəti qorumasaq, sabah gələcək nəsillərə nə qalacaq?”
Davamında mədəniyyət qoruyucularını tənqid etdikdən və mədəniyyətin qorunmasına və gələcək nəsillərə ötürülməsinə ciddi diqqət yetirməyin vacibliyini vurğuladıqdan sonra demişdir: "Biz artıq inkişaf dövrünü keçmişik və əgər bu gün bu fəaliyyətlərdə israr edirəmsə, bu, gələcək nəsillər naminədir. Uşaqlarımızı mədəniyyətimizlə tanış etməsək, bu məsuliyyəti kim öz üzərinə götürəcək?"
Sadiq Cəmalinin sözləri yalnız mədəni vəziyyətlə bağlı şikayət deyil, onlar həm də mədəniyyət qoruyucularının və cəmiyyətin gələcək nəsillərə qarşı çiyinlərində olan məsuliyyətlə bağlı ciddi bir xəbərdarlıqdır.
Bir millətin mədəniyyəti onun dili, ədəbiyyatı, musiqisi, dastanları, tarixi və mədəni şəxsiyyətləri gələcək nəslə ötürüldükcə yaşayacaq.
“Koroğlu” sadəcə bir pyes və ya dastan hekayəsi deyil, o, türklərin yaddaşının və mədəni irsinin bir hissəsidir. Əgər o, mədəniyyət və incəsənət səhnəsindən çıxarılarsa, gələcək nəsillər onu necə tanımalıdırlar?
Sadiq Cəmalinin sualı çox aydındır. Əgər bu gün öz mədəniyyətimiz üçün çalışmazsaq, onu sabahkı uşaqlarımız üçün kim qoruyacaq?
Elə bu günlərdə dünyanın 15 xarici ölkəsində yaşayan 121 Güney Azərbaycanlı siyasi və sivil fəal, alim və ziyalı İranda Azərbaycan türklərinin hüquqlarının vəziyyəti ilə bağlı BMT-nin xüsusi məruzəçilərinə, BMT-nin İran üzrə Həqiqət Araşdırma Missiyasına, beynəlxalq təşkilatlara və insan hüquqları qurumlarına birgə bəyanatla müraciət etmişlər. Azərbaycan, ingilis və fars dillərində hazırlanan bəyanatda İranda son dövrlərdə, xüsusilə ABŞ, İsrail və İran arasında baş vermiş hərbi toqquşmalardan sonra siyasi və sivil fəaliyyətlərə qarşı məhdudiyyətlərin sərtləşdirildiyi bildirilir. Bu bəyanatda eyni zamanda vurğulanır ki, Qərbi Azərbaycan, Şərqi Azərbaycan, Tehran, Əlborz, Ərdəbil, Zəncan, Qəzvin və Həmədan kimi əyalətlərdə Azərbaycan milli fəalları həbslərə, təkrar çağırışlara və məhkəmə təqiblərinə məruz qalır.
Bəyanatda habelə dinc mədəni, dil və ictimai fəaliyyətlərin cinayət təqibinə əsas olmamalı olduğu vurğulanıb.
Bəyanatı imzalayanlar Azərbaycan milli fəallarının vəziyyətinin yaxından izlənilməsini, məhkəmə proseslərinin müşahidə olunmasını, ədalətli məhkəmə standartlarının təmin edilməsini və saxlanılan şəxslərin sağlamlığının və insan ləyaqətinin qorunması üçün hüquqi və diplomatik imkanlardan istifadə edilməsini istəyiblər.
Amma bununla belə…
Cənubi Azərbaycanın paytaxtı Təbrizdə artıq "Koraoğlu"nun beş tamaşası nümayiş olunub və bu əsər indiyə qədər 3000 tamaşaçıya ev sahibliyi edib.
İnsanların bilet növbəsi və tamaşada iştirakı göstərir ki, son günlərdə “Koroğlu” tamaşasına və onun rejissoruna qarşı yaranan təzyiqlər, daş atmalar və pis atmosfer yaratmaq cəhdləri onun cəmiyyətlə əlaqəsini, tamaşaçıların Azərbaycan incəsənətinə və mədəniyyətinə olan marağını azalda bilməyib. "Koraoğlu" artıq təkcə teatr tamaşası deyil, həm də sənətkarın sərbəst şəkildə mədəni əsərlər yaratmaq və təqdim etmək hüququnu müdafiə edən bir səhnədir.

Bu əsəri izləmək üçün bir qrup İraq türkünün gəlməsi də “Koraoğlu”nun tamaşaçılar tərəfindən necə qarşılanmasının səviyyəsini göstərən maraqlı nəticələrdən biridir.
19 avqust axşamı beşinci tamaşanın nümayişi zamanı bu teatra həvəslə baxan tamaşaçıların sıxlığı deyinlənlərə əyani sübutdur.
Çox güman ki, Pezeşkianın Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevlə birbaşa ünsiyyəti və telefon danışıqları Azərbaycan-İran münasibətlərində müsbət dəyişikliklərə səbəb olmuşdur. Orta Doğu Araşdırmaları Mərkəzinin rəhbəri Sədrəddin Soltanın da fikrincə, burada Məsud Pezeşkianın Azərbaycan türkü olması, Azərbaycan Respublikasına fərqli, dost və qardaş münasibəti bəsləməsi əlaqələrin daha səmimi və daha isti olmasına təsir göstərir.
Sözsüz ki, bu münasibətlər fonunda İranla Azərbaycan arasında mədəniyyət və incəsənət əlaqələrinin də artan tempdə inkişaf etməsini, Təbrizin “29 Bəhmən” mədəniyyət sarayının açıq amfiteatrında artıq beşinci gündür ki, nümayişi davam etməkdə olan 3000-ə yaxın tamaşaçının baxışına nail olan “Koroğlu”nun uğurlarını da qeyd etməyə dəyər.
Səməd Bayramzadə
20.08.2026

Azərbaycan Demokrat Firqəsinin

mübariz, fədakar oğlu və tarix

tədqiqatçısı Məhərrəm İmaz

vəfat etdi


Məhərrəm İmaz Azərbaycan Demokrat Firqəsinin uzun illər fəaliyyət göstərmiş üzvlərindən və Azərbaycan milli hərəkatının tarixini araşdıranlardan biri idi. O, ömrünün uzun hissəsini Azərbaycan Milli Hökumətinin tarixi irsinin və Azərbaycan Demokrat Firqəsinin mübarizə tarixinin qorunmasına, toplayıb və sənədləşdirilməsinə həsr etmişdi.
Azərbaycan Respublikasına mühacirət sonra da o, Azərbaycan Demokrat Firqəsinin üzvləri və tərəfdarları ilə birlikdə fəaliyyətini davam etdirdi. Siyasi və mədəni tədbirlərdə fəal iştirak etməklə yanaşı, 21 Azər Hərəkatının tarixi və onun görkəmli şəxsiyyətləri haqqında elmi araşdırmalar apardı.
Məhərrəm İmazın ən tanınmış əsəri «İbrahimi ailəsi; bir nəslin əfsanəsi» kitabıdır. Bu əsər İbrahimi ailəsinə, xüsusilə Azərbaycan Milli Hökumətinin Baş prokuroru Fəridun İbrahimiyə aid sənədlərin, xatirələrin və arxiv materiallarının uzun illər ərzində toplanmasının nəticəsidir. Müəllif bu kitabda ailə üzvlərinin həyat və mübarizə yolunu işıqlandırmaqla yanaşı, Azərbaycan milli hərəkatının tarixinin və həmin dövrün ziyalı və mübarizlərinin rolunun mühüm bir hissəsini sənədləşdirmişdir.
Məhərrəm İmaz yalnız bir kitabın müəllifi deyildi. O, uzun illər Azərbaycan Demokrat Firqəsinin rəhbərləri, mübarizlərinin fəaliyyəti ilə bağlı tarixi sənədləri, xatirələri və arxiv materiallarını toplayıb qorumuşdur. Bu gün tədqiqatçıların istifadə etdiyi bir çox dəyərli sənədlər onun zəhməti sayəsində saxlanılmış və elmi ictimaiyyətə təqdim olunmuşdur. Ömrünün son illərində o, İbrahimi ailəsinə məxsus dəyərli sənədləri, o cümlədən Firidun İbrahiminin bacısı İranduxt İbrahiminin xatirə və yazılarını da tədqiqatçıların istifadəsinə vermişdir.
Silahdaşları Məhərrəm İmazı təvazökar, dəqiq, etibarlı və tarixi həqiqətə sadiq bir insan kimi xatırlayırlar. O hesab edirdi ki, demokratik hərəkatın tarixi yaddaşının qorunması Azərbaycan xalqının azadlıq, sosial ədalət və milli hüquqlar uğrunda mübarizəsinin ayrılmaz hissəsidir.
Məhərrəm İmazın vəfatı müasir tarix tədqiqatçılarını, eləcə də Azərbaycan Demokrat Firqəsinin üzvləri və tərəfdarları bu hərəkatın tarixi yaddaşını qoruyan ən dəyərli insanlardan birindən itirdi. Onun qoyub getdiyi əsərlər və sənədlər, xüsusilə «İbrahimi ailəsi; bir nəslin əfsanəsi» kitabı, Azərbaycan Milli Hökumətinin tarixini və Firidun İbrahiminin nəslinin mübarizə yolunu öyrənmək üçün bundan sonra da dəyərli mənbələrdən biri olaraq qalacaqdır.
Məhərrəm İmazın adı və xatirəsi azadlıq, demokratiya və sosial ədalət ideallarına sadiq bir mübariz və tədqiqatçı insan kimi həmişə ehtiramla yad ediləcək.

Məhbuslar ağır

hökmlərə etiraz edir

Savədəkı Yanvar etirazlarının 30 məhbusu aclıq aksiyasına başlayıb
Günaz TV xəbər verir ki, 2026-cı ilin yanvarında baş verən etirazlar zamanı saxlanılan 30 azərbaycanlı fəal hazırda Güney Azərbaycanın Mərkəzi ostanında yerləşən Savə Mərkəzi həbsxanasında saxlanılır və “ağır və ədalətsiz” hökmlərə etiraz olaraq kollektiv aclıq aksiyasına başlayıb.
Məlumata görə, aclıq aksiyası cümə günü, Savə Mərkəzi həbsxanasının müxtəlif bölmələrində eyni vaxtda başlayıb.
Bu məhbuslar İnqilab və Mərkəzi ostanın Cinayət məhkəmələri tərəfindən verilən “tələsik məhkəmə prosesi, təhlükəsizlik ssenarilərinin hazırlanması və ağır həbs cəzaları ilə əlavə cəzaların tətbiqinə” etiraz olaraq bu addımı atıblar.
Məlumatlı mənbələrin bildirdiyinə görə, İran məhkəmə sistemi təqsirləndirilən şəxslərin müdafiələrini nəzərə almadan və işgəncə altında alındığı iddia edilən məcburi etiraflara əsaslanaraq onlar haqqında ağır hökmlər çıxarıb.
Təxminən altı aydır Savə həbsxanasında saxlanılan etirazçılar bu müddət ərzində pis sosial və gigiyenik şəraitlə üzləşib, müstəqil vəkilə çıxış və ədalətli məhkəmə hüququndan məhrum ediliblər.
Mərkəzi ostanda yerləşən Savə Mərkəzi həbsxanası son illərdə, xüsusilə ümumxalq etirazları zamanı çox sayda etirazçı və siyasi məhbusun saxlanıldığı həbsxanalardan biri olub.
İnsan haqları təşkilatlarının hesabatlarına görə, bu həbsxananın vəziyyəti və orada saxlanılan siyasi məhbusların şəraiti ciddi problemlərlə üzləşir. Bu həbsxanada kişilər üçün 10, qadınlar üçün isə bir xüsusi bölmə olduğu bildirilir.

Kreditlər ədalətsiz

bölüşdürülür

Təbriz Ticarət Palatasının sədri dövlət kreditlərinin bölgüsünü tənqid edib.
Butov.az Gunaz.tv-yə istinad edərək xəbər verir ki, Təbriz Ticarət Palatasının sədri Yunus Jaleh Şərqi Azərbaycan Dövlət–Özəl Sektor Dialoq Şurasının iclasında 700 min milyard tümənlik dəstək paketi çərçivəsində kreditlərin bölüşdürülməsini tənqid edərək bu sahədə şəffaflığın təmin olunmasını tələb edib.
Yunus Jaleh bildirib ki, Şərqi Azərbaycandakı bankların likvidlik payı bölgənin iqtisadi potensialına uyğun deyil və bu vəziyyət istehsal sektorunun maliyyələşdirilməsində ciddi problemlər yaradır.
O, əyalətlərdə fəaliyyət göstərən bank filiallarının səlahiyyətlərinin məhdud olmasını istehsalın maliyyələşdirilməsi qarşısındakı əsas maneələrdən biri adlandırıb və bu məsələnin iqtisadiyyat naziri ilə keçiriləcək görüşdə qaldırılmasını təklif edib.
Jaleh vurğulayıb: “İstehsal müəssisələri xammal təminatı və fəaliyyətlərinin davamı üçün hər zamankından daha çox likvidliyə və bank kreditlərinə ehtiyac duyurlar.”
Təbriz Ticarət Palatasının sədri daha əvvəl də İranın bank siyasətlərini tənqid edərək bildirmişdi ki, bəzi banklar topladıqları maliyyə resurslarının cəmi iki faizini Azərbaycanda xərcləyirlər.
İranda dövlət banklarının Güney Azərbaycanda investisiyadan yayınaraq bölgənin maliyyə resurslarını Tehrana yönəltməsi uzun illərdir iqtisadi ayrı-seçkilik kimi tənqid olunur.
Xatırladaq ki, Yunus Jaleh 2022-ci ilin aprel ayında da Şərqi Azərbaycanda xüsusi özəl bankın yaradılmasına İran rəsmilərinin mane olduğunu açıqlamış və onlara “Bu məsələ milli maraqlarla uyğun gəlmir” cavabının verildiyini bildirmişdi.

Əbədiyyət Gülü anıldı

“Əbədiyyət gülüyəm mən” – deyən böyük Məhəmmədhüseyn Şəhriyar anıldı...

Məhəmmədhüseyn Şəhriyar (1906-1988)

Böyük Azərbaycan şairi - əsl adı Seyid Məhəmmədhüseyn Behcəti Təbrizi olan Məhəmmədhüseyn Şəhriyar 1906-cı ildə Təbriz şəhərinin Bağmeşə bölgəsində hüquqşünas Hacı Mirağa Xoşginabinin ailəsində dünyaya gəlib. Uşaq yaşlarından şeir yazmağa başlayan kiçik Məhəmmədhüseynin ilk şeirlərini 7 yaşından yazmağa başladığı haqda məlumat var. Doğma Azərbaycan türkcəsində və fars dilində bir-birindən gözəl əsərlər yazan şairin əvvəllər şeirlərini “Behcət” təxəllüsü ilə qələmə aldığı, daha sonralar isə bu təxəllüsü bəyənmədiyindən, özünə “Şəhriyar” təxəllüsü götürdüyü deyilir. Şair ömrünün sonunadək “Şəhriyar” təxəllüsü ilə bir-birindən gözəl əsərlər yazmışdır ki, bu, yaradıcılığının ən şah zirvəsi onun məşhur “Heydərbabaya salam” poemasıdır.
İlk təhsilini kənd məktəbində Molla İbrahim adlı bir axunddan və Molla Ağa Məhəmməd Bağırdan alan Məhəmmədhüseyn, daha sonra təhsilini Təbrizin "Füyuzat" və "Müttəhidə" mədrəsələrində davam etdirmiş, orta təhsilini bitirdikdən sonra 1924-cü ildə Tehrana gəlmiş və tibb fakültəsinə daxil olmuşdur. Şairin ilk gənclik eşqi olan Sürəyyaya olan sonsuz sevgisi şeirlərinin əksəriyyətinin bu gözəl xanıma həsr olunması ilə nəticələnir. Lakin qohumları bu izdivaca etiraz edərək, Şəhriyara təzyiq göstərir, onun Tehrandan Nişapura sürgün edilməsinə müvəffəq olurlar. Nəticədə, Şəhriyar ali təhsilini yarımçıq qoymağa məcbur olur... Sürəyyaya bəslədiyi intəhasız sevgi hissləri şairi heç vaxt tərk etmir və o, belə bir deyim işlədir ki, “Sürəyyanın eşqi olmasaydı, mən şair yox, həkim olardım”.
Beləliklə, İranın müxtəlif şəhərlərində yerli idarələrdə məmur kimi işləyən gənc Şəhriyar, 1930-cu illərin ortalarında Tehrana qayıdıb banklardan birinə işə düzəlir. Təxminən 20 ildən sonra Təbrizə gəlir və 1953-cü ildə ibtidai məktəbdə dərs deyən Əzizə adlı xanımla evlənir. Onların bu izdivacdan Şəhrizad, Hadi və Məryəm adlı övladları dünyaya gəlir. Həyat yoldaşı Əzizə xanımın dünyasını vaxtsız dəyişməsi Şəhriyarı olduqca sarsıdır, böyük şair həyatını alt-üst edən bu hadisədən sonra təskinliyi ancaq özünü bütünlüklə yaradıcılıq və ədəbiyyata sərf etməkdə tapır.

Təəssüflər olsun ki, Azərbaycan xalqının böyük oğlu Seyid Məhəmmədhüseyn Şəhriyar ömrü boyunca Quzey Azərbaycanın həsrəti ilə yaşasa da, ona Bakını və buradakı şair dostlarını görmək, canı qədər sevdiyi qan qardaşlarını bağrına basmaq qismət olmayıb. Bu yolda şairin qarşısında süni əngəllər yaradılsa da, şairin ruhu vətən göylərini aşaraq, otaylı-butaylı Azərbaycanımızın zəngin mənəvi xəzinəsinin yaradılmasını təmin etmişdir. Şairin külliyyatı dəfələrlə nəşr olunaraq şəhriyarsevərlərin ixtiyarına verilmişdir.
***

17 iyun 2026-cı il tarixində AMEA Nizami Gəncəvi adına Ədəbiyyat İnstitutu Cənubi Azərbaycan ədəbiyyatı şöbəsi böyük Azərbaycan şairi Məhəmmədhüseyn Şəhriyarın 120 illik yubileyi münasibətilə anım tədbiri keçirmişdir.
Tədbiri Cənubi Azərbaycan ədəbiyyatı şöbəsinin müdiri, filologiya elmləri doktoru Rəhim Əliyev açaraq, M.Şəhriyarın ömür və yaradıcılıq yolu barədə məlumat vermiş, şairin bənzərsiz yaradıcılığının otaylı-butaylı Azərbaycan ədəbiyyatındakı müstəsna yerindən danışmışdır.

Sonra söz uzaq Amerikadan gəlmiş Təbriz əsilli ziyalı xanım, "Əli Haqşünas Fondu"nun prezidenti Rübab Haqşünasa verilmişdir. Rübab xanım doğulub boya-başa çatdığı Təbrizdə yaşadığı gənclik illərini, Şəhriyarla baş tutmuş unudulmaz görüşünü xatırlamışdır. Təxminən 40 il bundan qabaq böyük şairin evində yaxınları ilə birlikdə bu dahi şəxsiyyəti ziyarət etdiyindən danışmış, xatirələrini bölüşmüş, şairlə çəkdirdikləri şəkilləri təqdim etmişdir.
Filologiya elmləri doktoru, professor Vüqar Əhməd, Folklor İnstitutu Xarici ölkələrlə əlaqələr şöbəsinin müdiri, tədqiqatçı-alim Əli Şamil, Təbriz əsilli ictimai fəallardan Yədulla Kənani, Cavad Həssas Təbrizli, Behruz Aslani, filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, dosent Rasim Nəbioğlu, Şəhriyar irsinin tədiqatçıları – filologiya elmləri doktorları Esmira Fuad, Pərvanə Məmmədli, filologiya üzrə fəlsəfə doktorları Fikrət Süleymanoğlu, Qiymət Məhərrəmli və digər ziyalılar Məhəmmədhüseyn Şəhriyarın Azərbaycan və dünya ədəbiyyatı xəzinəsindəki yeri və mövqeyi haqqında maraqlı çxışlar etmişlər. Şairin əsərlərindən nümunələr səsləndirilmişdir. Şəhriyar yaradıcılığının vurğunu, eyni zamanda xalq və klassik musiqimizi özünəməxsus şəkildə ifa edən Güneyli soydaşımız Behruz Aslani, bəstəkar-müğənni Hikmət Oğuz ifa etdikləri bənzərsiz musiqi nömrələri ilə məclisə xüsusi rəng qatmışlar.

Tədbirdə Cənubi Azərbaycan ədəbiyyatı şöbəsinin əməkdaşları ilə yanaşı, otaylı-butaylı Azərbaycanımızın dəyərli ziyalıları, o cümlədən 1985-ci ildən Almaniyanın Hamburq şəhərində yaşayan Məhəmməd Xəlili, onun həyat yoldaşı Mələk xanım, Azərbaycan Konservatoriyasının və Tibb Universitetinin məzunu, qarmon ifaçısı Mahmud Bayraq, həkim Ruhəngiz xanım və digər qonaqlar iştirak edirdilər.
Qiymət MƏHƏRRƏMLİ,
Filologiya üzrə fəlsəfə doktoru