NAZİM MUSTAFA

AĞBABANIN FƏXRİ,

TARİXİMİZİN VƏFALI QƏLƏMİ

El oğlu, dost, ağabəyim; elmi, şəxsiyyəti və yurd sevgisi ilə könüllərdə yer tutmuş də¬yərli bir insan… Nazım Mustafa.
İnsan həyatında elə şəxsiyyətlər var ki, onların dəyəri yalnız sahib olduqları vəzi-fələrlə, qazandıqları adlarla və ya ortaya qoyduqları əsərlərlə ölçülə bilməz. Onlar elmlə¬ri¬ni doğma yurdlarının yaddaşına, zəhmətlərini xalqlarının tarixinə, könüllərini isə insan¬lığa həsr edirlər. Qələmlərini həqiqətin xidmətinə verir, keçmişin unudulmağa üz tutmuş izlərini gələcəyə daşıyırlar. Belə insanlar yaşadıqları cəmiyyətin yalnız bir üzvü deyil, həm də yaddaşı, vicdanı və fəxr mənbəyidir.
Mənim üçün Dr. Nazim Mustafa da bu dəyərli şəxsiyyətlərdən biridir.
El oğlu, dost, ağabəyim; səmimiyyəti, təvazökarlığı, çalışqanlığı və yurd sevgisi ilə kön¬lümüzdə xüsusi yer tutan Dr. Nazim müəllimin, yəni Nazim Mustafanın həyat yolunu düşündükdə, ilk növbədə insan ömrünün nə qədər sürətlə keçdiyi və geridə qoyulan əsər¬lərin insan həyatına necə məna qazandırdığı yadıma düşür.
Bu yaxınlarda Ağbabanın dəyərli böyüklərindən, hörmətli Dosent Dr. Tacir Səmimi müəllimdən Nazim müəllimin altmış doqquz yaşını tamamladığını öyrəndim. Bu xəbəri ilk eşidəndə, doğrusu, təəccübləndim. İnsanın könlündə illərdir gəncliyi, ener¬jisi və bitib-tükənməyən çalışma həvəsi ilə yer etmiş bir dostunun yaşını düşünəndə, is¬tər-istəməz di¬lindən bu sözlər süzülür:
“Bu illər necə də tez gəlib keçdi!”
İnanmaq istəsən də, istəməsən də zaman öz hökmünü yeridir. Fələyin çarxı fırlanır, insan ömrü su kimi axıb gedir. Günlər həftələrə, həftələr aylara, aylar illərə qarışır. Bir də baxırsan ki, dünənin gəncləri illərin təcrübəsini çiyinlərində daşıyan insanlara çevriliblər. Saçlara dən düşüb, üzlərə həyatın izləri hopub, geridə isə xatirələr, zəhmətlər və əsərlər qalıb.
Ancaq insanın həqiqi yaşı yalnız təqvim vərəqləri ilə ölçülmür. Bəzi insanlar illər keçdikcə yorulur, bəziləri isə gördükləri işlərlə, daşıdıqları ideallarla və ortaya qoyduqları əsərlərlə hər keçən il daha da dəyər qazanırlar. Nazim Mustafanın həyatına və fəaliyyə¬ti¬nə baxanda, onun ömrünü mənalı edən ən mühüm xüsusiyyətin keçən illəri biliyə, araş¬dır¬maya və tariximizə xidmətə çevirməsi olduğunu görürəm.

Bir ömrün elmə, həqiqətə və yurda həsr olunmuş hekayəsi

Nazim Yusif oğlu Mustafayev 2 yanvar 1957-ci ildə Amasiya rayonunun Güllü¬bu-laq kəndində dünyaya gəlib. Onun həyat hekayəsi doğulduğu torpağın mədəniyyətini və yaddaşını daşıyan, təhsillə formalaşan və zaman keçdikcə tarix araşdırmalarına yönələn bir zəhmət yolçuluğudur.
Ali təhsilini başa vurduqdan sonra doğulub boya-başa çatdığı Güllübulaq kəndində riyaziyyat müəllimi kimi fəaliyyətə başlayıb. Daha sonra Amasiya Rayon Komsomol Ko¬mitəsində ikinci və birinci katib vəzifələrində çalışıb, Amasiya Rayon Partiya Komitə¬sin¬də isə təlimatçı vəzifəsini yerinə yetirib.
Lakin 1988-ci ildə bölgədə yenidən alovlanan erməni zorakılığı və yaşanan acı ha-di¬sələr, bir çox Qərbi azərbaycanlı kimi, Nazim Müəllimin də həyat yolunu dəyişib. İn-sanların doğulub boya-başa çatdıqları kəndlərdən, ata-baba yurdlarından və xatirələrindən qo¬parıldığı həmin qarışıq dövrdə Nazim Müəllim də Azərbaycana, Bakı şəhərinə sığın¬mağa məcbur olub.
Bu köç yalnız bir yerdən başqa yerə köçmək deyildi. İnsan üçün doğulduğu tor-paq¬lardan ayrılmaq uşaqlığını, gəncliyini, ailə xatirələrini və onu formalaşdıran mühiti geridə qoy¬maq deməkdir. Bir kəndin küçələrini, bulaqlarını, əkin sahələrini, dağlarını və qəbi¬ris¬tanlıqlarını yaddaşında daşıyaraq başqa bir şəhərdə yeni həyat qurmaq asan deyil. Xü¬su¬silə də insanın könlü doğma yurdunda qalıbsa…
Ancaq elə insanlar var ki, həyatın qarşılarına çıxardığı çətinlikləri yalnız itki kimi yaşamır, onları yeni bir məsuliyyətin başlanğıcına çevirirlər. Nazim Müəllimin sonrakı həyat yolu da bu baxımdan diqqətəlayiqdir. Yaşadığı çətinliklərə baxmayaraq, çalışma əzmini itirməyib, biliklərini artırmağa və cəmiyyətinə xidmət etməyə davam edib.
Bakıda Azərbaycan Qaçqınlar Cəmiyyətində təlimatçı vəzifəsində çalışıb; Azərbay¬can Milli Elmlər Akademiyasının (AMEA) Fəlsəfə və Hüquq İnstitutunda, eləcə də Mil¬lətlərarası Münasibətlər İnstitutunda kiçik elmi işçi kimi fəaliyyət göstərib. Bununla ya¬naşı, “Vətəndaş”, “Avrasiya”, “Dövran” və “Xalq” kimi müxtəlif qəzetlərdə müxbirlik, re¬daktorluq və şöbə müdiri də daxil olmaqla, fərqli vəzifələrdə çalışıb.
Bu fəaliyyətlər onun yalnız akademik araşdırmalarla məhdudlaşmadığını, mətbuat, nəşriyyat və ictimai məsələlərlə də yaxından maraqlandığını göstərir.
Nazim Müəllimin həyatındakı bu müxtəlif vəzifələri birlikdə nəzərdən keçirdikdə qarşımıza yalnız bir alim deyil, araşdıran, sorğulayan, yazan, anlatan və cəmiyyətin prob¬lemlərini özünə dərd edən çoxşaxəli bir ziyalı çıxır.

Tarixin izini sürən bir araşdırmaçı

Tarix yalnız keçmişdə baş vermiş hadisələrin ardıcıl şəkildə sadalanmasından ibarət deyil. Tarix bir xalqın haradan gəldiyini, hansı şəraitlərdən keçdiyini, hansı acıları yaşa¬dı¬ğını və gələcəyə hansı mirası qoyduğunu anlamağın ən mühüm yollarından biridir.
Ancaq tarixi həqiqətlərə çatmaq çox vaxt böyük səbir, diqqətli araşdırma və güclü mənbə bilgisi tələb edir. Xüsusilə mübahisəli tarixi məsələlərdə sənədləri müqayisə et-mək, arxiv materiallarını araşdırmaq, müxtəlif dillərdə nəşr olunmuş mənbələri dəyər-lən¬dirmək və əldə edilən məlumatları elmi meyarlarla təhlil etmək böyük əhəmiyyət daşıyır.
Nazim Mustafanın çalışmalarını dəyərli edən xüsusiyyətlərdən biri də məhz bu araş¬dırma intizamına verdiyi önəmdir.
Onu tanıyanların və çalışmalarını izləyənlərin bildiyi kimi, Nazim Müəllim vaxtının əhəmiyyətli bir hissəsini arxivlərdə və kitabxanalarda keçirən, araşdırmalarını böyük zəh¬mət¬lə davam etdirən bir alimdir. Onun hər bir əsərinin arxasında uzunmüddətli araşdır¬ma¬¬ların, mənbə axtarışlarının və tarixi məsələləri aydınlaşdırmaq cəhdlərinin dayandığı gö¬rünür.
Onun elmi çalışmalarında xüsusilə erməni məsələsi, tarixi həqiqətlərin təhrif edil-mə¬si, Qərbi Azərbaycandakı yaşayış məntəqələrinin adlarının dəyişdirilməsi, Ağbaba-Şö¬rəyel bölgəsinin tarixi və Azərbaycan türklərinin keçmişi mühüm yer tutur.
Bu mövzuların hər biri yalnız keçmişə aid araşdırma başlıqları deyil. Eyni zamanda tarixi yaddaşın qorunması, mədəni irsin gələcək nəsillərə ötürülməsi və bir cəmiyyətin öz keçmişini sənədlər əsasında tanıya bilməsi baxımından da əhəmiyyətlidir.
Çünki bir xalqın tarixini araşdırmaq yalnız qədim hadisələri öyrənmək demək deyil. Həmin xalqın yaşadığı coğrafiyanı, saldığı yaşayış məntəqələrini, istifadə etdiyi adları, ya¬ratdığı mədəniyyəti və nəsildən-nəslə ötürdüyü xatirələri də anlamağa çalışmaqdır.
Nazim Mustafanın xüsusilə Qərbi Azərbaycanın tarixi coğrafiyası və Ağbaba-Şörə¬yel üzərində apardığı araşdırmalar bu baxımdan ayrıca diqqətəlayiqdir. Çünki Ağbaba bizim üçün yalnız xəritədə göstərilən bir coğrafiya deyil. Ağbaba kəndlərimiz, yaylaqları¬mız, dağlarımız, bulaqlarımız, qəbiristanlıqlarımız, mahnılarımız, nağıllarımız, aşıqları¬mız və əcdadlarımızdan miras qalan xatirələrimizdir.
Ağbabanı anlamaq həmin coğrafiyada yaşamış insanların həyatını anlamaqdır. Onun tarixini araşdırmaq isə yalnız keçmişdə nələrin baş verdiyini deyil, bu gün kim olduğumuzu və hansı mədəni irsi daşıdığımızı anlamağa da kömək edir.
Bu səbəbdən Ağbaba tarixinə dair hər bir ciddi araşdırmanı mənbələrə əsaslanmaq və elmi üsullarla aparılmaq şərti ilə mədəni yaddaşımıza verilmiş dəyərli töhfə hesab edirəm.

Erməni dilli mənbələrə bələd olmasının əhəmiyyəti

Nazim Müəllimin araşdırmaçı kimliyini önə çıxaran xüsusiyyətlərdən biri də erməni dilini çox yaxşı bilməsi və bu dildə nəşr olunmuş mənbələrdən istifadə edə bilməsidir.
Tarix araşdırmalarında müxtəlif dillərdəki mənbələri oxuya bilmək araşdırmaçının imkanlarını genişləndirir. Bir mövzunu yalnız bir dildə yazılmış əsərlər əsasında dəyər-lən¬dirmək bəzən araşdırmanın imkanlarını məhdudlaşdıra bilər. Bunun əksinə olaraq, müx¬təlif dillərdəki sənədləri və nəşrləri araşdırmaq, mənbələri müqayisə etmək və fərqli yanaşmaları dəyərləndirmək daha əhatəli araşdırma aparmağa kömək edir.
Xüsusilə Ermənistanın tarixi coğrafiyası, Qərbi Azərbaycandakı yer adları, əhali hə¬rəkətləri və bölgənin yaxın tarixi kimi məsələlərdə erməni dilli mənbələrə çıxış əldə et¬mək araşdırmaçıya mühüm imkanlar yaradır.
Nazim Mustafanın bu dildəki əsərlərdən də yararlanması onun araşdırmalarında müx¬təlif mənbələrə müraciət etmək imkanını genişləndirən xüsusiyyətdir.
Əlbəttə, tarixi bir iddianın etibarlılığı yalnız istifadə olunan mənbənin dili ilə deyil, sənədin mahiyyəti, etibarlılığı, konteksti və digər mənbələrlə müqayisəsi əsasında müəy¬yən edilir. Elmi araşdırmanın əsas gücü də məhz buradadır: iddiaları sənədlərlə əsaslan¬dırmaq, məlumatları təhlil etmək və əldə olunan nəticələri araşdırmanın tələb etdiyi də¬qiq¬liklə ortaya qoymaq.
Nazim Müəllimin illər boyu arxivlərdə və kitabxanalarda davam etdirdiyi çalışma-ların əhəmiyyətini dəyərləndirərkən bu araşdırma yanaşmasını nəzərə almaq lazımdır.
Əsərləri ilə tarixə salınan qeydlər
Nazim Mustafanın qələmə aldığı əsərlər onun araşdırma sahələrinin genişliyini və tarixi məsələlərə göstərdiyi marağı ortaya qoyur.
2012-ci ildə Nazim Mustafanın elmi fəaliyyətində mühüm bir mərhələ yaşanıb. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin 25 may 2012-ci il tarixli sərən-camı ilə Qarabağın, Naxçıvanın və İrəvan xanlığının tarixinə dair bir sıra əsərlərə verdiyi töhfələrə görə Nazim Yusif oğlu Mustafayev 2012-ci il üzrə Azərbaycan Respublikasının elm sahəsində Dövlət Mükafatına layiq görülüb. Sözügedən sərəncam Azərbaycan Res¬pub¬¬likası Prezidentinin rəsmi internet səhifəsində dərc olunub. Bu mükafat Nazim müəl¬limin tarix araşdırmaları sahəsindəki çalışmalarının rəsmi səviyyədə təqdir edildiyini gös¬tərən mühüm nailiyyətdir.
Nazim Mustafanın elmi çalışmaları tarixi coğrafiya, yer adları, əhali hərəkətləri və Azərbaycanın yaxın tarixi kimi mühüm araşdırma sahələrini əhatə edir. Onun əsərləri arasında Vaqif Arzumanlı ilə birlikdə hazırladığı Tarixin qara səhifələri: Deportasiya. Soy¬qırım. Qaçqınlıq (Bakı: Qartal, 1998); İrəvan quberniyasında azərbaycanlıların soyqı¬rımı: 1918–1920 (Bakı: Elm, 2017); Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti işığında: 1918–1920: araşdırmalar, məqalələr (Bakı: Ulu İKF, 2018) və İrəvan şəhri: Türk-İslam varlığı necə yox edildi (Ankara: Berikan Yayınevi, 2015) adlı əsərlər yer alır. İbrahim Məhəm¬məd oğlu Bayramovla birlikdə hazırladığı Həqiqətin onomastikası: indiki Ermənistan Respublikası ərazisində tarixi-coğrafi adların dəyişdirilməsi və saxtalaşdırılması (Bakı: Şərq-Qərb, 2021) adlı əsər də tarixi-coğrafi adlar üzərində apardığı araşdırmalar sırasın¬dadır.
Nazim Mustafanın töhfə verdiyi kollektiv əsərlər arasında isə Qubadlı: qədim Azər¬baycan torpağı Zəngəzurun qapısı (Bakı: Turxan NPB, 2013) adlı monoqrafiya da yer alır. Yaqub Mikayıl oğlu Mahmudovun layihə rəhbəri və elmi redaktor olduğu bu əsər tək müəllifli kitab kimi deyil, birgə əməyə əsaslanan araşdırma əsəri kimi dəyərlən-diril¬məli¬dir. Bu biblioqrafik qeydlər Nazim Mustafanın müxtəlif tarixi məsələlər üzərində apar¬dığı araşdırmaların əhatə dairəsini və elmi fəaliyyətinin rəngarəngliyini ortaya qoyur.
Bu əsərlərin adları belə Nazim müəllimin hansı tarixi məsələlər üzərində cəmləş-diyini göstərir. Onun çalışmalarında yer alan mövzular tarixi coğrafiya, yer adları, əhali hə¬rəkətləri, regional tarix və Azərbaycanın yaxın keçmişi kimi bir-birini tamamlayan araş¬dırma sahələrini əhatə edir.
Bir araşdırmaçının geridə qoyduğu əsərlər onun illər boyunca hansı sualların ardın¬ca getdiyini və hansı məsələləri aydınlaşdırmağa çalışdığını anlamağımıza kömək edir. Kitablar yalnız çap olunmuş səhifələrdən ibarət deyil. Hər bir kitab araşdırmaçının zama¬nın¬dan, zəhmətindən, düşüncəsindən və bilik ehtiyatından bir parçanı gələcəyə daşıyır.
Bu baxımdan Nazim Mustafanın əsərlərini yalnız şəxsi akademik biliklərinin məh-sulu kimi deyil, tarixi məsələlərin sənədlər əsasında araşdırılmasına yönəlmiş uzunmüd¬dətli əməyin izləri kimi də dəyərləndirmək lazımdır.
İnsan bəzən bir kitabı əlinə alanda yalnız yazılanları görür. Halbuki həmin kitabın arxasında günlərlə, aylarla, bəlkə də illərlə davam edən bir çalışma dayanır. Oxunan bir sə¬nəd, müqayisə edilən bir mənbə, yenidən araşdırılan bir məlumat və tamamlanması üçün səbrlə gözlənilən bir tədqiqat…
Alim əməyinin mahiyyəti çox vaxt oxucunun görə bilmədiyi bu uzun və zəhmətli prosesdə gizlənir.
Nazim Müəllimin çalışmalarına duyduğum hörmətin təməlində də məhz bu zəh¬mə-tin dayandığını xüsusi vurğulamaq istəyirəm.

Tarixi yalnız kitablarda deyil, cəmiyyətin yaddaşında da axtarmaq

Mən bir folklor və Qafqaz tarixi araşdırmaçısı kimi tarixin yalnız rəsmi sənədlərdə və akademik kitablarda yaşamadığına inanıram. Tarix eyni zamanda xalqın yaddaşında, yaşlıların danışdığı xatirələrdə, aşıqların sazında, ozanların sözündə, kəndlərin qədim ad¬la¬¬rında, unudulmağa üz tutmuş ənənələrdə və nəsildən-nəslə ötürülən rəvayətlərdə də ya¬şayır.
Bir kəndin qədim adını bilən yaşlı insanın yaddaşı bəzən araşdırmaçını yeni bir sə¬nədin izinə apara bilər. Bir aşığın söylədiyi mahnı keçmişdə yaşanmış köçün və ya ayrı¬lığın xatirəsini yaşada bilər. Bir bulağın başında danışılan hekayə bir ailənin, yaxud bütöv bir kəndin keçmişinə işıq sala bilər.
Ancaq şifahi xalq ədəbiyyatı nümunələri də diqqətlə qeydə alınmalı, mənbələri gös¬tə¬rilməli və mümkün qədər başqa məlumatlarla müqayisə edilməlidir. Çünki xalq yad¬daşı çox qiymətli olsa da, araşdırmaçının vəzifəsi bu mirası qoruyarkən onu diqqətlə dəyərlən¬dirməkdir.
Ağbabanın tarixini və mədəniyyətini yaşatmaq istəyən hər kəsin qarşısında mühüm bir məsuliyyət dayanır: keçmişimizi yalnız həsrətlə xatırlamaqla kifayətlənməmək, onu araşdırmaq, qeydə almaq, sənədləşdirmək və gələcək nəsillərə ötürmək.
Bu məsuliyyətin yerinə yetirilməsində tarixçilərimizin, folklor araşdırmaçılarımızın, ədəbiyyatçılarımızın və mədəniyyət xadimlərimizin çalışmaları bir-birini tamamlayır.
Nazim Mustafanın tarix sahəsindəki araşdırmalarını da bu geniş çərçivədə dəyərlən¬di¬rirəm. Onun tarixi sənədlər üzərində apardığı çalışmalarla bizim folklor və şifahi mədə¬niyyət sahəsində həyata keçirdiyimiz araşdırmalar fərqli üsullarla da olsa, keçmişimizi an¬la¬maq kimi ortaq məqsədə xidmət edir.
Çünki keçmişini araşdırmayan cəmiyyət yaddaşının mühüm bir hissəsini itirmək təhlükəsi ilə üz-üzədir. Yaddaşını qoruyan cəmiyyət isə yaşadığı acıları, qazandığı təcrü¬bə¬ləri və sahib olduğu mədəni zənginlikləri gələcək nəsillərə ötürə bilər.

Sənədli filmlərlə tarixin daha geniş kütlələrə çatdırılması

Nazim Müəllimin çalışmaları yalnız kitablar və elmi nəşrlərlə məhdudlaşmır. O, ta¬rixi mövzuların daha geniş kütlələrə çatdırılmasına töhfə verən bir sıra sənədli filmlərin də ssenari müəllifi olub.
Bu filmlər arasında aşağıdakılar yer alır:
Ermənilərin Qafqaza köçü
Zəngəzur
Qarabağ: Əcdadlarımızın mirası
Göyçə: İtirilmiş ocaq
İrəvan: Gizlədilmiş həqiqətlər
Sənədli filmlər tarixi məsələlərin yalnız kitab oxuyan və ya elmi nəşrləri izləyən insanlara deyil, daha geniş ictimaiyyətə çatdırılması baxımından mühüm imkan yaradır. Görüntülər, nəql, arxiv materialları və tarixi məkanlar bir araya gəldikdə keçmişin izləri tamaşaçı üçün daha anlaşıqlı olur.
Xüsusilə ata-baba yurdlarından ayrılmağa məcbur olmuş xalqların keçmişindən bəhs edən əsərlər tarixi hadisələrlə yanaşı, insanların yaşadıqları itkiləri, köçləri və geridə qoyduqları həyatları da gündəmə gətirə bilər.
Göyçədən Ağbabaya, Zəngəzurdan İrəvana, Qarabağdan Naxçıvana qədər uzanan tarixi coğrafiya Azərbaycan türklərinin keçmişini anlamaq istəyən araşdırmaçılar üçün çoxsaylı tədqiqat imkanları yaradır. Bu bölgələr haqqında aparılan araşdırmaların sənəd¬lərlə dəstəklənməsi və elmi dəqiqliklə həyata keçirilməsi tarixi yaddaşın qorunması baxı¬mın¬dan əhəmiyyətlidir.
Nazim Mustafanın kitablarla yanaşı, sənədli filmlər sahəsində də fəaliyyət göstər-məsi onun tarixi mövzuları müxtəlif ifadə vasitələri ilə cəmiyyətə çatdırmağa çalışan bir ziyalı olduğunu göstərir.

Ağbabanın yetişdirdiyi dəyərli bir ziyalı

Bütün bu çalışmaların mənim üçün ayrıca bir mənası da var: Nazim Mustafa Ağ-baba kökənli bir həmvətənimizdir.
İnsanın doğulduğu və ya köklərinin bağlı olduğu coğrafiyaya duyduğu sevgini söz-lərlə tam ifadə etmək çox vaxt mümkün olmur. Çünki yurd sevgisi yalnız bir yerin adını çəkmək demək deyil. Həmin coğrafiyanın insanlarını, mədəniyyətini, tarixini, dilini və xa¬tirələrini mənimsəmək, onlara sahib çıxmaq deməkdir.
Biz Ağbabalılar üçün Ağbaba ailələrimizin keçmişində, böyüklərimizin danışdığı hekayələrdə, uşaqlığımızdan bəri eşitdiyimiz mahnılarda və yaddaşımızda daşıdığımız ata yurdu xatirələrində yaşayır.
Bəzən insan yurdundan uzaq düşür, amma yurdu insanın içindən uzaq düşmür. İllər keçir, nəsillər dəyişir, həyat başqa şəhərlərdə və başqa ölkələrdə davam edir. Bununla be¬lə, insanın köklərinə duyduğu həsrət yaşamaqda davam edir.
Bu səbəbdən Ağbabadan yetişən, öz sahəsində zəhmət çəkən, araşdıran, yazan və yaradan hər bir dəyərli insanın uğurunu yalnız şəxsi nailiyyət kimi görmürəm. Bu uğur-ları eyni zamanda mədəniyyətimizin, yetişdirdiyimiz insanların və ictimai yaddaşımızın zənginliyi hesab edirəm.
Nazim Müəllimin tarix araşdırmalarına illərini həsr etməsi, əsərlər ortaya qoyması və elmi fəaliyyətini davam etdirməsi həmvətənləri baxımından da təqdirəlayiqdir.
Əlbəttə, insanın dəyəri yalnız doğulduğu yerə və ya daşıdığı kimliyə bağlı deyil. Əsl dəyər gördüyü işlərlə, insanlara münasibəti ilə, daşıdığı məsuliyyətlə və ortaya qoyduğu əməyin keyfiyyəti ilə müəyyən olunur. Bununla yanaşı, insanın öz köklərindən gələn mə¬dəni irsi yaşatmağa töhfə verməsi də ayrıca məna daşıyır.
Mən Nazim Mustafanın timsalında yurduna duyduğu bağlılığı elmi çalışmaları ilə bir¬ləşdirən bir araşdırmaçı görürəm. Onun həyat yolu çətinliklər qarşısında çalışmağı da¬vam etdirməyin və insanın malik olduğu imkanları cəmiyyətin xeyrinə yönəltməyin əhə¬miyyətini xatırladır.
Ağbabanın adını elm aləmində, tarix araşdırmalarında və mədəniyyət sahəsində ta-nı¬dan hər bir həmvətənimizin qədrini bilmək, uğurlarını təqdir etmək və gələcək nəsil-lərə nümunə göstərmək hamımızın ortaq məsuliyyətidir.
Altmış doqquz ildən sonra geriyə qalan: Zəhmət, əsər və nüfuz
Altmış doqquz yaş insan ömründə geriyə dönüb baxmaq və görülən işləri dəyər-ləndirmək üçün mənalı bir mərhələdir. Bu yaş yalnız geridə qalan illəri deyil, həmin illə¬rin necə dəyərləndirildiyini də düşünməyə fürsət yaradır.
Bəzi insanlar ömürlərini vəzifələrin arxasınca keçirdir, bəziləri isə özlərindən sonra qalacaq əsərlər yaratmaq üçün çalışırlar. Zaman keçdikcə vəzifələr dəyişə, adlar unudula bilər. Ancaq zəhmətlə ortaya qoyulan əsərlər yeni nəsillər tərəfindən oxunmağa və dəyər¬ləndirilməyə davam edə bilər.
Nazim Müəllimin həyatına nəzər saldıqda müəllimlikdən dövlət vəzifələrinə, mət-buat fəaliyyətindən akademik araşdırmalara qədər uzanan çoxşaxəli bir peşə yolu görü-rük. Bu yolun müxtəlif mərhələlərini birləşdirən ortaq xüsusiyyət araşdırmaq, çalışmaq və yaratmaq əzmidir.
Onun elmi fəaliyyəti haqqında tək bir məqalədə ətraflı danışmaq, əlbəttə, mümkün deyil. Burada məqsədim əhatəli bir akademik təhlil ortaya qoymaqdan daha çox, onu ta-nı¬yan və çalışmalarına dəyər verən bir həmvətəni kimi duyğu və düşüncələrimi ifadə et-məkdir.
Bu sətirləri qələmə alarkən yalnız bir doğum gününü qeyd etmək istəmədim. Eyni zamanda elmə zəhmət verən insanların qədrinin bilinməli olduğunu, dostluğun və vəfanın həyatımızdakı yerini bir daha xatırlatmaq istədim.
Çünki insan bəzən özünə çox yaxın olan bir dostunun zəhmətini və dəyərini ifadə etməyi təxirə salır. Gündəlik həyatın qayğıları içərisində dəyər verdiyi insanlara duyduğu təqdiri bildirməyi sonraya saxlayır. Halbuki xoş sözün, təqdirin və vəfanın öz zamanı var. Dəyərli insanların əməyini onlar həyatda ikən dilə gətirmək, onlara duyduğumuz hörməti açıq şəkildə ifadə etmək lazımdır.
Nazim Müəllimin altmış doqquz yaşını bəhanə edərək bu yazını qələmə almağımın əsas səbəbi də məhz bu düşüncədir.
Bir dostdan dostuna, bir həmvə təndən həmvətəninə
Əziz Nazim Müəllim…
Həyat yolunuzun altmış doqquzuncu ilini qeyd edərkən bu günə qədər ortaya qoy-duğunuz zəhməti, tariximizə dair araşdırmalarınızı və geridə qoyduğunuz əsərləri hör-mətlə yad edirəm.
Sizin şəxsinizdə elmə könül vermiş, yurdunun problemlərini özünə dərd etmiş və çalışmalarını illər boyunca davam etdirmiş bir araşdırmaçı görürəm. Əlbəttə, heç bir insa¬nın həyatı yalnız uğurlardan ibarət deyil. Hər həyatın özünəməxsus sınaqları, çətinlikləri, sevincləri və kədərləri var. Əsas məsələ bütün bunlardan keçərkən insanın çalışma əz¬mi¬ni, həqiqət axtarışını və insani dəyərlərini qoruyub saxlaya bilməsidir.
Siz də həyatınızın müxtəlif dövrlərində fərqli vəzifələr daşımış, yeni şəraitlərlə qar¬şılaşmış və çalışmalarınızı davam etdirmiş bir insansınız. Buna görə də altmış doqquz yaşınızı yalnız bir yaş dönümü kimi deyil, həm də zəhmətlə keçən illəri xatırlamaq üçün bir fürsət kimi görürəm.
Arzu edirəm ki, bundan sonrakı illəriniz sağlamlıq, rahatlıq, xoşbəxtlik və yeni uğur¬larla keçsin. Elmi çalışmalarınız davam etsin, araşdırmalarınız yeni əsərlərə çevrilsin və illər ərzində topladığınız biliklər gələcək nəsillərə çatsın.
Ağbabanın adını daşıyan, onun mədəniyyətinə və tarixinə dəyər verən bizlər üçün sizin kimi dəyərli həmvətənlərimizin varlığı qürurvericidir.
Mən də Türkiyədə yaşayan bir Ağbabalı kimi ata yurdumuzun yetişdirdiyi və zəh-mət¬ləri ilə cəmiyyətimizə töhfə verən insanları yad etməyi, onların uğurlarını təqdir et-mə¬yi bir vəfa borcu sayıram. Çünki yurd sevgisi yalnız keçmiş üçün darıxmaqla deyil, həmin keçmişin dəyərlərini yaşatmaqla da məna qazanır.
Ağbabanın tarixini araşdıran, mədəniyyətini yaşatmağa çalışan və köklərimizin xatirəsini gələcək nəsillərə çatdırmaq istəyən hər kəsin əməyinin dəyər qazanmasını ar-zula¬yıram. Bu yolda alimlərimizin, araşdırmaçılarımızın, yazıçılarımızın, aşıqlarımızın və mədəniyyət daşıyıcılarımızın bir-birinə dəstək olması ortaq mirasımızın qorunmasına mühüm töhfə verəcəkdir.
Nazim müəllimə ürəkdən arzum budur: qələminiz qüvvətli, zehniniz açıq, könlünüz rahat olsun. Sağlamlıqla keçirəcəyiniz neçə-neçə ildə yeni araşdırmalara imza atmağınız, tariximizin aydınlaşdırılmasına töhfə verməyə davam etməyiniz və doğmalarınızla bir¬likdə gözəl günlər yaşamağınız diləyi ilə…
Altmış doqquz illik həyat yolunuzun işığı bundan sonrakı illərinizi də aydınlatsın.
Neçə-neçə sağlam, rahat və uğurlu illərə, dəyərli Nazim Müəllim!
Hörmət, sevgi və ehtiramlarımla…

Erdal AYKAR
Folklor və Qafqaz Tarixi Araşdırmaçısı
(Türkiyədə yaşayan bir Ağbabalı həmvətəniniz)

NAZİM MUSTAFA

AĞBABANIN FƏXRİ,

TARİXİMİZİN VƏFALI QƏLƏMİ

El oğlu, dost, ağabəyim; elmi, şəxsiyyəti və yurd sevgisi ilə könüllərdə yer tutmuş də¬yərli bir insan… Nazım Mustafa.
İnsan həyatında elə şəxsiyyətlər var ki, onların dəyəri yalnız sahib olduqları vəzi-fələrlə, qazandıqları adlarla və ya ortaya qoyduqları əsərlərlə ölçülə bilməz. Onlar elmlə¬ri¬ni doğma yurdlarının yaddaşına, zəhmətlərini xalqlarının tarixinə, könüllərini isə insan¬lığa həsr edirlər. Qələmlərini həqiqətin xidmətinə verir, keçmişin unudulmağa üz tutmuş izlərini gələcəyə daşıyırlar. Belə insanlar yaşadıqları cəmiyyətin yalnız bir üzvü deyil, həm də yaddaşı, vicdanı və fəxr mənbəyidir.
Mənim üçün Dr. Nazim Mustafa da bu dəyərli şəxsiyyətlərdən biridir.
El oğlu, dost, ağabəyim; səmimiyyəti, təvazökarlığı, çalışqanlığı və yurd sevgisi ilə kön¬lümüzdə xüsusi yer tutan Dr. Nazim müəllimin, yəni Nazim Mustafanın həyat yolunu düşündükdə, ilk növbədə insan ömrünün nə qədər sürətlə keçdiyi və geridə qoyulan əsər¬lərin insan həyatına necə məna qazandırdığı yadıma düşür.
Bu yaxınlarda Ağbabanın dəyərli böyüklərindən, hörmətli Dosent Dr. Tacir Səmimi müəllimdən Nazim müəllimin altmış doqquz yaşını tamamladığını öyrəndim. Bu xəbəri ilk eşidəndə, doğrusu, təəccübləndim. İnsanın könlündə illərdir gəncliyi, ener¬jisi və bitib-tükənməyən çalışma həvəsi ilə yer etmiş bir dostunun yaşını düşünəndə, is¬tər-istəməz di¬lindən bu sözlər süzülür:
“Bu illər necə də tez gəlib keçdi!”
İnanmaq istəsən də, istəməsən də zaman öz hökmünü yeridir. Fələyin çarxı fırlanır, insan ömrü su kimi axıb gedir. Günlər həftələrə, həftələr aylara, aylar illərə qarışır. Bir də baxırsan ki, dünənin gəncləri illərin təcrübəsini çiyinlərində daşıyan insanlara çevriliblər. Saçlara dən düşüb, üzlərə həyatın izləri hopub, geridə isə xatirələr, zəhmətlər və əsərlər qalıb.
Ancaq insanın həqiqi yaşı yalnız təqvim vərəqləri ilə ölçülmür. Bəzi insanlar illər keçdikcə yorulur, bəziləri isə gördükləri işlərlə, daşıdıqları ideallarla və ortaya qoyduqları əsərlərlə hər keçən il daha da dəyər qazanırlar. Nazim Mustafanın həyatına və fəaliyyə¬ti¬nə baxanda, onun ömrünü mənalı edən ən mühüm xüsusiyyətin keçən illəri biliyə, araş¬dır¬maya və tariximizə xidmətə çevirməsi olduğunu görürəm.

Bir ömrün elmə, həqiqətə və yurda həsr olunmuş hekayəsi

Nazim Yusif oğlu Mustafayev 2 yanvar 1957-ci ildə Amasiya rayonunun Güllü¬bu-laq kəndində dünyaya gəlib. Onun həyat hekayəsi doğulduğu torpağın mədəniyyətini və yaddaşını daşıyan, təhsillə formalaşan və zaman keçdikcə tarix araşdırmalarına yönələn bir zəhmət yolçuluğudur.
Ali təhsilini başa vurduqdan sonra doğulub boya-başa çatdığı Güllübulaq kəndində riyaziyyat müəllimi kimi fəaliyyətə başlayıb. Daha sonra Amasiya Rayon Komsomol Ko¬mitəsində ikinci və birinci katib vəzifələrində çalışıb, Amasiya Rayon Partiya Komitə¬sin¬də isə təlimatçı vəzifəsini yerinə yetirib.
Lakin 1988-ci ildə bölgədə yenidən alovlanan erməni zorakılığı və yaşanan acı ha-di¬sələr, bir çox Qərbi azərbaycanlı kimi, Nazim Müəllimin də həyat yolunu dəyişib. İn-sanların doğulub boya-başa çatdıqları kəndlərdən, ata-baba yurdlarından və xatirələrindən qo¬parıldığı həmin qarışıq dövrdə Nazim Müəllim də Azərbaycana, Bakı şəhərinə sığın¬mağa məcbur olub.
Bu köç yalnız bir yerdən başqa yerə köçmək deyildi. İnsan üçün doğulduğu tor-paq¬lardan ayrılmaq uşaqlığını, gəncliyini, ailə xatirələrini və onu formalaşdıran mühiti geridə qoy¬maq deməkdir. Bir kəndin küçələrini, bulaqlarını, əkin sahələrini, dağlarını və qəbi¬ris¬tanlıqlarını yaddaşında daşıyaraq başqa bir şəhərdə yeni həyat qurmaq asan deyil. Xü¬su¬silə də insanın könlü doğma yurdunda qalıbsa…
Ancaq elə insanlar var ki, həyatın qarşılarına çıxardığı çətinlikləri yalnız itki kimi yaşamır, onları yeni bir məsuliyyətin başlanğıcına çevirirlər. Nazim Müəllimin sonrakı həyat yolu da bu baxımdan diqqətəlayiqdir. Yaşadığı çətinliklərə baxmayaraq, çalışma əzmini itirməyib, biliklərini artırmağa və cəmiyyətinə xidmət etməyə davam edib.
Bakıda Azərbaycan Qaçqınlar Cəmiyyətində təlimatçı vəzifəsində çalışıb; Azərbay¬can Milli Elmlər Akademiyasının (AMEA) Fəlsəfə və Hüquq İnstitutunda, eləcə də Mil¬lətlərarası Münasibətlər İnstitutunda kiçik elmi işçi kimi fəaliyyət göstərib. Bununla ya¬naşı, “Vətəndaş”, “Avrasiya”, “Dövran” və “Xalq” kimi müxtəlif qəzetlərdə müxbirlik, re¬daktorluq və şöbə müdiri də daxil olmaqla, fərqli vəzifələrdə çalışıb.
Bu fəaliyyətlər onun yalnız akademik araşdırmalarla məhdudlaşmadığını, mətbuat, nəşriyyat və ictimai məsələlərlə də yaxından maraqlandığını göstərir.
Nazim Müəllimin həyatındakı bu müxtəlif vəzifələri birlikdə nəzərdən keçirdikdə qarşımıza yalnız bir alim deyil, araşdıran, sorğulayan, yazan, anlatan və cəmiyyətin prob¬lemlərini özünə dərd edən çoxşaxəli bir ziyalı çıxır.

Tarixin izini sürən bir araşdırmaçı

Tarix yalnız keçmişdə baş vermiş hadisələrin ardıcıl şəkildə sadalanmasından ibarət deyil. Tarix bir xalqın haradan gəldiyini, hansı şəraitlərdən keçdiyini, hansı acıları yaşa¬dı¬ğını və gələcəyə hansı mirası qoyduğunu anlamağın ən mühüm yollarından biridir.
Ancaq tarixi həqiqətlərə çatmaq çox vaxt böyük səbir, diqqətli araşdırma və güclü mənbə bilgisi tələb edir. Xüsusilə mübahisəli tarixi məsələlərdə sənədləri müqayisə et-mək, arxiv materiallarını araşdırmaq, müxtəlif dillərdə nəşr olunmuş mənbələri dəyər-lən¬dirmək və əldə edilən məlumatları elmi meyarlarla təhlil etmək böyük əhəmiyyət daşıyır.
Nazim Mustafanın çalışmalarını dəyərli edən xüsusiyyətlərdən biri də məhz bu araş¬dırma intizamına verdiyi önəmdir.
Onu tanıyanların və çalışmalarını izləyənlərin bildiyi kimi, Nazim Müəllim vaxtının əhəmiyyətli bir hissəsini arxivlərdə və kitabxanalarda keçirən, araşdırmalarını böyük zəh¬mət¬lə davam etdirən bir alimdir. Onun hər bir əsərinin arxasında uzunmüddətli araşdır¬ma¬¬ların, mənbə axtarışlarının və tarixi məsələləri aydınlaşdırmaq cəhdlərinin dayandığı gö¬rünür.
Onun elmi çalışmalarında xüsusilə erməni məsələsi, tarixi həqiqətlərin təhrif edil-mə¬si, Qərbi Azərbaycandakı yaşayış məntəqələrinin adlarının dəyişdirilməsi, Ağbaba-Şö¬rəyel bölgəsinin tarixi və Azərbaycan türklərinin keçmişi mühüm yer tutur.
Bu mövzuların hər biri yalnız keçmişə aid araşdırma başlıqları deyil. Eyni zamanda tarixi yaddaşın qorunması, mədəni irsin gələcək nəsillərə ötürülməsi və bir cəmiyyətin öz keçmişini sənədlər əsasında tanıya bilməsi baxımından da əhəmiyyətlidir.
Çünki bir xalqın tarixini araşdırmaq yalnız qədim hadisələri öyrənmək demək deyil. Həmin xalqın yaşadığı coğrafiyanı, saldığı yaşayış məntəqələrini, istifadə etdiyi adları, ya¬ratdığı mədəniyyəti və nəsildən-nəslə ötürdüyü xatirələri də anlamağa çalışmaqdır.
Nazim Mustafanın xüsusilə Qərbi Azərbaycanın tarixi coğrafiyası və Ağbaba-Şörə¬yel üzərində apardığı araşdırmalar bu baxımdan ayrıca diqqətəlayiqdir. Çünki Ağbaba bizim üçün yalnız xəritədə göstərilən bir coğrafiya deyil. Ağbaba kəndlərimiz, yaylaqları¬mız, dağlarımız, bulaqlarımız, qəbiristanlıqlarımız, mahnılarımız, nağıllarımız, aşıqları¬mız və əcdadlarımızdan miras qalan xatirələrimizdir.
Ağbabanı anlamaq həmin coğrafiyada yaşamış insanların həyatını anlamaqdır. Onun tarixini araşdırmaq isə yalnız keçmişdə nələrin baş verdiyini deyil, bu gün kim olduğumuzu və hansı mədəni irsi daşıdığımızı anlamağa da kömək edir.
Bu səbəbdən Ağbaba tarixinə dair hər bir ciddi araşdırmanı mənbələrə əsaslanmaq və elmi üsullarla aparılmaq şərti ilə mədəni yaddaşımıza verilmiş dəyərli töhfə hesab edirəm.

Erməni dilli mənbələrə bələd olmasının əhəmiyyəti

Nazim Müəllimin araşdırmaçı kimliyini önə çıxaran xüsusiyyətlərdən biri də erməni dilini çox yaxşı bilməsi və bu dildə nəşr olunmuş mənbələrdən istifadə edə bilməsidir.
Tarix araşdırmalarında müxtəlif dillərdəki mənbələri oxuya bilmək araşdırmaçının imkanlarını genişləndirir. Bir mövzunu yalnız bir dildə yazılmış əsərlər əsasında dəyər-lən¬dirmək bəzən araşdırmanın imkanlarını məhdudlaşdıra bilər. Bunun əksinə olaraq, müx¬təlif dillərdəki sənədləri və nəşrləri araşdırmaq, mənbələri müqayisə etmək və fərqli yanaşmaları dəyərləndirmək daha əhatəli araşdırma aparmağa kömək edir.
Xüsusilə Ermənistanın tarixi coğrafiyası, Qərbi Azərbaycandakı yer adları, əhali hə¬rəkətləri və bölgənin yaxın tarixi kimi məsələlərdə erməni dilli mənbələrə çıxış əldə et¬mək araşdırmaçıya mühüm imkanlar yaradır.
Nazim Mustafanın bu dildəki əsərlərdən də yararlanması onun araşdırmalarında müx¬təlif mənbələrə müraciət etmək imkanını genişləndirən xüsusiyyətdir.
Əlbəttə, tarixi bir iddianın etibarlılığı yalnız istifadə olunan mənbənin dili ilə deyil, sənədin mahiyyəti, etibarlılığı, konteksti və digər mənbələrlə müqayisəsi əsasında müəy¬yən edilir. Elmi araşdırmanın əsas gücü də məhz buradadır: iddiaları sənədlərlə əsaslan¬dırmaq, məlumatları təhlil etmək və əldə olunan nəticələri araşdırmanın tələb etdiyi də¬qiq¬liklə ortaya qoymaq.
Nazim Müəllimin illər boyu arxivlərdə və kitabxanalarda davam etdirdiyi çalışma-ların əhəmiyyətini dəyərləndirərkən bu araşdırma yanaşmasını nəzərə almaq lazımdır.
Əsərləri ilə tarixə salınan qeydlər
Nazim Mustafanın qələmə aldığı əsərlər onun araşdırma sahələrinin genişliyini və tarixi məsələlərə göstərdiyi marağı ortaya qoyur.
2012-ci ildə Nazim Mustafanın elmi fəaliyyətində mühüm bir mərhələ yaşanıb. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin 25 may 2012-ci il tarixli sərən-camı ilə Qarabağın, Naxçıvanın və İrəvan xanlığının tarixinə dair bir sıra əsərlərə verdiyi töhfələrə görə Nazim Yusif oğlu Mustafayev 2012-ci il üzrə Azərbaycan Respublikasının elm sahəsində Dövlət Mükafatına layiq görülüb. Sözügedən sərəncam Azərbaycan Res¬pub¬¬likası Prezidentinin rəsmi internet səhifəsində dərc olunub. Bu mükafat Nazim müəl¬limin tarix araşdırmaları sahəsindəki çalışmalarının rəsmi səviyyədə təqdir edildiyini gös¬tərən mühüm nailiyyətdir.
Nazim Mustafanın elmi çalışmaları tarixi coğrafiya, yer adları, əhali hərəkətləri və Azərbaycanın yaxın tarixi kimi mühüm araşdırma sahələrini əhatə edir. Onun əsərləri arasında Vaqif Arzumanlı ilə birlikdə hazırladığı Tarixin qara səhifələri: Deportasiya. Soy¬qırım. Qaçqınlıq (Bakı: Qartal, 1998); İrəvan quberniyasında azərbaycanlıların soyqı¬rımı: 1918–1920 (Bakı: Elm, 2017); Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti işığında: 1918–1920: araşdırmalar, məqalələr (Bakı: Ulu İKF, 2018) və İrəvan şəhri: Türk-İslam varlığı necə yox edildi (Ankara: Berikan Yayınevi, 2015) adlı əsərlər yer alır. İbrahim Məhəm¬məd oğlu Bayramovla birlikdə hazırladığı Həqiqətin onomastikası: indiki Ermənistan Respublikası ərazisində tarixi-coğrafi adların dəyişdirilməsi və saxtalaşdırılması (Bakı: Şərq-Qərb, 2021) adlı əsər də tarixi-coğrafi adlar üzərində apardığı araşdırmalar sırasın¬dadır.
Nazim Mustafanın töhfə verdiyi kollektiv əsərlər arasında isə Qubadlı: qədim Azər¬baycan torpağı Zəngəzurun qapısı (Bakı: Turxan NPB, 2013) adlı monoqrafiya da yer alır. Yaqub Mikayıl oğlu Mahmudovun layihə rəhbəri və elmi redaktor olduğu bu əsər tək müəllifli kitab kimi deyil, birgə əməyə əsaslanan araşdırma əsəri kimi dəyərlən-diril¬məli¬dir. Bu biblioqrafik qeydlər Nazim Mustafanın müxtəlif tarixi məsələlər üzərində apar¬dığı araşdırmaların əhatə dairəsini və elmi fəaliyyətinin rəngarəngliyini ortaya qoyur.
Bu əsərlərin adları belə Nazim müəllimin hansı tarixi məsələlər üzərində cəmləş-diyini göstərir. Onun çalışmalarında yer alan mövzular tarixi coğrafiya, yer adları, əhali hə¬rəkətləri, regional tarix və Azərbaycanın yaxın keçmişi kimi bir-birini tamamlayan araş¬dırma sahələrini əhatə edir.
Bir araşdırmaçının geridə qoyduğu əsərlər onun illər boyunca hansı sualların ardın¬ca getdiyini və hansı məsələləri aydınlaşdırmağa çalışdığını anlamağımıza kömək edir. Kitablar yalnız çap olunmuş səhifələrdən ibarət deyil. Hər bir kitab araşdırmaçının zama¬nın¬dan, zəhmətindən, düşüncəsindən və bilik ehtiyatından bir parçanı gələcəyə daşıyır.
Bu baxımdan Nazim Mustafanın əsərlərini yalnız şəxsi akademik biliklərinin məh-sulu kimi deyil, tarixi məsələlərin sənədlər əsasında araşdırılmasına yönəlmiş uzunmüd¬dətli əməyin izləri kimi də dəyərləndirmək lazımdır.
İnsan bəzən bir kitabı əlinə alanda yalnız yazılanları görür. Halbuki həmin kitabın arxasında günlərlə, aylarla, bəlkə də illərlə davam edən bir çalışma dayanır. Oxunan bir sə¬nəd, müqayisə edilən bir mənbə, yenidən araşdırılan bir məlumat və tamamlanması üçün səbrlə gözlənilən bir tədqiqat…
Alim əməyinin mahiyyəti çox vaxt oxucunun görə bilmədiyi bu uzun və zəhmətli prosesdə gizlənir.
Nazim Müəllimin çalışmalarına duyduğum hörmətin təməlində də məhz bu zəh¬mə-tin dayandığını xüsusi vurğulamaq istəyirəm.

Tarixi yalnız kitablarda deyil, cəmiyyətin yaddaşında da axtarmaq

Mən bir folklor və Qafqaz tarixi araşdırmaçısı kimi tarixin yalnız rəsmi sənədlərdə və akademik kitablarda yaşamadığına inanıram. Tarix eyni zamanda xalqın yaddaşında, yaşlıların danışdığı xatirələrdə, aşıqların sazında, ozanların sözündə, kəndlərin qədim ad¬la¬¬rında, unudulmağa üz tutmuş ənənələrdə və nəsildən-nəslə ötürülən rəvayətlərdə də ya¬şayır.
Bir kəndin qədim adını bilən yaşlı insanın yaddaşı bəzən araşdırmaçını yeni bir sə¬nədin izinə apara bilər. Bir aşığın söylədiyi mahnı keçmişdə yaşanmış köçün və ya ayrı¬lığın xatirəsini yaşada bilər. Bir bulağın başında danışılan hekayə bir ailənin, yaxud bütöv bir kəndin keçmişinə işıq sala bilər.
Ancaq şifahi xalq ədəbiyyatı nümunələri də diqqətlə qeydə alınmalı, mənbələri gös¬tə¬rilməli və mümkün qədər başqa məlumatlarla müqayisə edilməlidir. Çünki xalq yad¬daşı çox qiymətli olsa da, araşdırmaçının vəzifəsi bu mirası qoruyarkən onu diqqətlə dəyərlən¬dirməkdir.
Ağbabanın tarixini və mədəniyyətini yaşatmaq istəyən hər kəsin qarşısında mühüm bir məsuliyyət dayanır: keçmişimizi yalnız həsrətlə xatırlamaqla kifayətlənməmək, onu araşdırmaq, qeydə almaq, sənədləşdirmək və gələcək nəsillərə ötürmək.
Bu məsuliyyətin yerinə yetirilməsində tarixçilərimizin, folklor araşdırmaçılarımızın, ədəbiyyatçılarımızın və mədəniyyət xadimlərimizin çalışmaları bir-birini tamamlayır.
Nazim Mustafanın tarix sahəsindəki araşdırmalarını da bu geniş çərçivədə dəyərlən¬di¬rirəm. Onun tarixi sənədlər üzərində apardığı çalışmalarla bizim folklor və şifahi mədə¬niyyət sahəsində həyata keçirdiyimiz araşdırmalar fərqli üsullarla da olsa, keçmişimizi an¬la¬maq kimi ortaq məqsədə xidmət edir.
Çünki keçmişini araşdırmayan cəmiyyət yaddaşının mühüm bir hissəsini itirmək təhlükəsi ilə üz-üzədir. Yaddaşını qoruyan cəmiyyət isə yaşadığı acıları, qazandığı təcrü¬bə¬ləri və sahib olduğu mədəni zənginlikləri gələcək nəsillərə ötürə bilər.

Sənədli filmlərlə tarixin daha geniş kütlələrə çatdırılması

Nazim Müəllimin çalışmaları yalnız kitablar və elmi nəşrlərlə məhdudlaşmır. O, ta¬rixi mövzuların daha geniş kütlələrə çatdırılmasına töhfə verən bir sıra sənədli filmlərin də ssenari müəllifi olub.
Bu filmlər arasında aşağıdakılar yer alır:
Ermənilərin Qafqaza köçü
Zəngəzur
Qarabağ: Əcdadlarımızın mirası
Göyçə: İtirilmiş ocaq
İrəvan: Gizlədilmiş həqiqətlər
Sənədli filmlər tarixi məsələlərin yalnız kitab oxuyan və ya elmi nəşrləri izləyən insanlara deyil, daha geniş ictimaiyyətə çatdırılması baxımından mühüm imkan yaradır. Görüntülər, nəql, arxiv materialları və tarixi məkanlar bir araya gəldikdə keçmişin izləri tamaşaçı üçün daha anlaşıqlı olur.
Xüsusilə ata-baba yurdlarından ayrılmağa məcbur olmuş xalqların keçmişindən bəhs edən əsərlər tarixi hadisələrlə yanaşı, insanların yaşadıqları itkiləri, köçləri və geridə qoyduqları həyatları da gündəmə gətirə bilər.
Göyçədən Ağbabaya, Zəngəzurdan İrəvana, Qarabağdan Naxçıvana qədər uzanan tarixi coğrafiya Azərbaycan türklərinin keçmişini anlamaq istəyən araşdırmaçılar üçün çoxsaylı tədqiqat imkanları yaradır. Bu bölgələr haqqında aparılan araşdırmaların sənəd¬lərlə dəstəklənməsi və elmi dəqiqliklə həyata keçirilməsi tarixi yaddaşın qorunması baxı¬mın¬dan əhəmiyyətlidir.
Nazim Mustafanın kitablarla yanaşı, sənədli filmlər sahəsində də fəaliyyət göstər-məsi onun tarixi mövzuları müxtəlif ifadə vasitələri ilə cəmiyyətə çatdırmağa çalışan bir ziyalı olduğunu göstərir.

Ağbabanın yetişdirdiyi dəyərli bir ziyalı

Bütün bu çalışmaların mənim üçün ayrıca bir mənası da var: Nazim Mustafa Ağ-baba kökənli bir həmvətənimizdir.
İnsanın doğulduğu və ya köklərinin bağlı olduğu coğrafiyaya duyduğu sevgini söz-lərlə tam ifadə etmək çox vaxt mümkün olmur. Çünki yurd sevgisi yalnız bir yerin adını çəkmək demək deyil. Həmin coğrafiyanın insanlarını, mədəniyyətini, tarixini, dilini və xa¬tirələrini mənimsəmək, onlara sahib çıxmaq deməkdir.
Biz Ağbabalılar üçün Ağbaba ailələrimizin keçmişində, böyüklərimizin danışdığı hekayələrdə, uşaqlığımızdan bəri eşitdiyimiz mahnılarda və yaddaşımızda daşıdığımız ata yurdu xatirələrində yaşayır.
Bəzən insan yurdundan uzaq düşür, amma yurdu insanın içindən uzaq düşmür. İllər keçir, nəsillər dəyişir, həyat başqa şəhərlərdə və başqa ölkələrdə davam edir. Bununla be¬lə, insanın köklərinə duyduğu həsrət yaşamaqda davam edir.
Bu səbəbdən Ağbabadan yetişən, öz sahəsində zəhmət çəkən, araşdıran, yazan və yaradan hər bir dəyərli insanın uğurunu yalnız şəxsi nailiyyət kimi görmürəm. Bu uğur-ları eyni zamanda mədəniyyətimizin, yetişdirdiyimiz insanların və ictimai yaddaşımızın zənginliyi hesab edirəm.
Nazim Müəllimin tarix araşdırmalarına illərini həsr etməsi, əsərlər ortaya qoyması və elmi fəaliyyətini davam etdirməsi həmvətənləri baxımından da təqdirəlayiqdir.
Əlbəttə, insanın dəyəri yalnız doğulduğu yerə və ya daşıdığı kimliyə bağlı deyil. Əsl dəyər gördüyü işlərlə, insanlara münasibəti ilə, daşıdığı məsuliyyətlə və ortaya qoyduğu əməyin keyfiyyəti ilə müəyyən olunur. Bununla yanaşı, insanın öz köklərindən gələn mə¬dəni irsi yaşatmağa töhfə verməsi də ayrıca məna daşıyır.
Mən Nazim Mustafanın timsalında yurduna duyduğu bağlılığı elmi çalışmaları ilə bir¬ləşdirən bir araşdırmaçı görürəm. Onun həyat yolu çətinliklər qarşısında çalışmağı da¬vam etdirməyin və insanın malik olduğu imkanları cəmiyyətin xeyrinə yönəltməyin əhə¬miyyətini xatırladır.
Ağbabanın adını elm aləmində, tarix araşdırmalarında və mədəniyyət sahəsində ta-nı¬dan hər bir həmvətənimizin qədrini bilmək, uğurlarını təqdir etmək və gələcək nəsil-lərə nümunə göstərmək hamımızın ortaq məsuliyyətidir.
Altmış doqquz ildən sonra geriyə qalan: Zəhmət, əsər və nüfuz
Altmış doqquz yaş insan ömründə geriyə dönüb baxmaq və görülən işləri dəyər-ləndirmək üçün mənalı bir mərhələdir. Bu yaş yalnız geridə qalan illəri deyil, həmin illə¬rin necə dəyərləndirildiyini də düşünməyə fürsət yaradır.
Bəzi insanlar ömürlərini vəzifələrin arxasınca keçirdir, bəziləri isə özlərindən sonra qalacaq əsərlər yaratmaq üçün çalışırlar. Zaman keçdikcə vəzifələr dəyişə, adlar unudula bilər. Ancaq zəhmətlə ortaya qoyulan əsərlər yeni nəsillər tərəfindən oxunmağa və dəyər¬ləndirilməyə davam edə bilər.
Nazim Müəllimin həyatına nəzər saldıqda müəllimlikdən dövlət vəzifələrinə, mət-buat fəaliyyətindən akademik araşdırmalara qədər uzanan çoxşaxəli bir peşə yolu görü-rük. Bu yolun müxtəlif mərhələlərini birləşdirən ortaq xüsusiyyət araşdırmaq, çalışmaq və yaratmaq əzmidir.
Onun elmi fəaliyyəti haqqında tək bir məqalədə ətraflı danışmaq, əlbəttə, mümkün deyil. Burada məqsədim əhatəli bir akademik təhlil ortaya qoymaqdan daha çox, onu ta-nı¬yan və çalışmalarına dəyər verən bir həmvətəni kimi duyğu və düşüncələrimi ifadə et-məkdir.
Bu sətirləri qələmə alarkən yalnız bir doğum gününü qeyd etmək istəmədim. Eyni zamanda elmə zəhmət verən insanların qədrinin bilinməli olduğunu, dostluğun və vəfanın həyatımızdakı yerini bir daha xatırlatmaq istədim.
Çünki insan bəzən özünə çox yaxın olan bir dostunun zəhmətini və dəyərini ifadə etməyi təxirə salır. Gündəlik həyatın qayğıları içərisində dəyər verdiyi insanlara duyduğu təqdiri bildirməyi sonraya saxlayır. Halbuki xoş sözün, təqdirin və vəfanın öz zamanı var. Dəyərli insanların əməyini onlar həyatda ikən dilə gətirmək, onlara duyduğumuz hörməti açıq şəkildə ifadə etmək lazımdır.
Nazim Müəllimin altmış doqquz yaşını bəhanə edərək bu yazını qələmə almağımın əsas səbəbi də məhz bu düşüncədir.
Bir dostdan dostuna, bir həmvə təndən həmvətəninə
Əziz Nazim Müəllim…
Həyat yolunuzun altmış doqquzuncu ilini qeyd edərkən bu günə qədər ortaya qoy-duğunuz zəhməti, tariximizə dair araşdırmalarınızı və geridə qoyduğunuz əsərləri hör-mətlə yad edirəm.
Sizin şəxsinizdə elmə könül vermiş, yurdunun problemlərini özünə dərd etmiş və çalışmalarını illər boyunca davam etdirmiş bir araşdırmaçı görürəm. Əlbəttə, heç bir insa¬nın həyatı yalnız uğurlardan ibarət deyil. Hər həyatın özünəməxsus sınaqları, çətinlikləri, sevincləri və kədərləri var. Əsas məsələ bütün bunlardan keçərkən insanın çalışma əz¬mi¬ni, həqiqət axtarışını və insani dəyərlərini qoruyub saxlaya bilməsidir.
Siz də həyatınızın müxtəlif dövrlərində fərqli vəzifələr daşımış, yeni şəraitlərlə qar¬şılaşmış və çalışmalarınızı davam etdirmiş bir insansınız. Buna görə də altmış doqquz yaşınızı yalnız bir yaş dönümü kimi deyil, həm də zəhmətlə keçən illəri xatırlamaq üçün bir fürsət kimi görürəm.
Arzu edirəm ki, bundan sonrakı illəriniz sağlamlıq, rahatlıq, xoşbəxtlik və yeni uğur¬larla keçsin. Elmi çalışmalarınız davam etsin, araşdırmalarınız yeni əsərlərə çevrilsin və illər ərzində topladığınız biliklər gələcək nəsillərə çatsın.
Ağbabanın adını daşıyan, onun mədəniyyətinə və tarixinə dəyər verən bizlər üçün sizin kimi dəyərli həmvətənlərimizin varlığı qürurvericidir.
Mən də Türkiyədə yaşayan bir Ağbabalı kimi ata yurdumuzun yetişdirdiyi və zəh-mət¬ləri ilə cəmiyyətimizə töhfə verən insanları yad etməyi, onların uğurlarını təqdir et-mə¬yi bir vəfa borcu sayıram. Çünki yurd sevgisi yalnız keçmiş üçün darıxmaqla deyil, həmin keçmişin dəyərlərini yaşatmaqla da məna qazanır.
Ağbabanın tarixini araşdıran, mədəniyyətini yaşatmağa çalışan və köklərimizin xatirəsini gələcək nəsillərə çatdırmaq istəyən hər kəsin əməyinin dəyər qazanmasını ar-zula¬yıram. Bu yolda alimlərimizin, araşdırmaçılarımızın, yazıçılarımızın, aşıqlarımızın və mədəniyyət daşıyıcılarımızın bir-birinə dəstək olması ortaq mirasımızın qorunmasına mühüm töhfə verəcəkdir.
Nazim müəllimə ürəkdən arzum budur: qələminiz qüvvətli, zehniniz açıq, könlünüz rahat olsun. Sağlamlıqla keçirəcəyiniz neçə-neçə ildə yeni araşdırmalara imza atmağınız, tariximizin aydınlaşdırılmasına töhfə verməyə davam etməyiniz və doğmalarınızla bir¬likdə gözəl günlər yaşamağınız diləyi ilə…
Altmış doqquz illik həyat yolunuzun işığı bundan sonrakı illərinizi də aydınlatsın.
Neçə-neçə sağlam, rahat və uğurlu illərə, dəyərli Nazim Müəllim!
Hörmət, sevgi və ehtiramlarımla…

Erdal AYKAR
Folklor və Qafqaz Tarixi Araşdırmaçısı
(Türkiyədə yaşayan bir Ağbabalı həmvətəniniz)

NAZİM MUSTAFA

AĞBABANIN FƏXRİ,

TARİXİMİZİN VƏFALI QƏLƏMİ

El oğlu, dost, ağabəyim; elmi, şəxsiyyəti və yurd sevgisi ilə könüllərdə yer tutmuş də¬yərli bir insan… Nazım Mustafa.
İnsan həyatında elə şəxsiyyətlər var ki, onların dəyəri yalnız sahib olduqları vəzi-fələrlə, qazandıqları adlarla və ya ortaya qoyduqları əsərlərlə ölçülə bilməz. Onlar elmlə¬ri¬ni doğma yurdlarının yaddaşına, zəhmətlərini xalqlarının tarixinə, könüllərini isə insan¬lığa həsr edirlər. Qələmlərini həqiqətin xidmətinə verir, keçmişin unudulmağa üz tutmuş izlərini gələcəyə daşıyırlar. Belə insanlar yaşadıqları cəmiyyətin yalnız bir üzvü deyil, həm də yaddaşı, vicdanı və fəxr mənbəyidir.
Mənim üçün Dr. Nazim Mustafa da bu dəyərli şəxsiyyətlərdən biridir.
El oğlu, dost, ağabəyim; səmimiyyəti, təvazökarlığı, çalışqanlığı və yurd sevgisi ilə kön¬lümüzdə xüsusi yer tutan Dr. Nazim müəllimin, yəni Nazim Mustafanın həyat yolunu düşündükdə, ilk növbədə insan ömrünün nə qədər sürətlə keçdiyi və geridə qoyulan əsər¬lərin insan həyatına necə məna qazandırdığı yadıma düşür.
Bu yaxınlarda Ağbabanın dəyərli böyüklərindən, hörmətli Dosent Dr. Tacir Səmimi müəllimdən Nazim müəllimin altmış doqquz yaşını tamamladığını öyrəndim. Bu xəbəri ilk eşidəndə, doğrusu, təəccübləndim. İnsanın könlündə illərdir gəncliyi, ener¬jisi və bitib-tükənməyən çalışma həvəsi ilə yer etmiş bir dostunun yaşını düşünəndə, is¬tər-istəməz di¬lindən bu sözlər süzülür:
“Bu illər necə də tez gəlib keçdi!”
İnanmaq istəsən də, istəməsən də zaman öz hökmünü yeridir. Fələyin çarxı fırlanır, insan ömrü su kimi axıb gedir. Günlər həftələrə, həftələr aylara, aylar illərə qarışır. Bir də baxırsan ki, dünənin gəncləri illərin təcrübəsini çiyinlərində daşıyan insanlara çevriliblər. Saçlara dən düşüb, üzlərə həyatın izləri hopub, geridə isə xatirələr, zəhmətlər və əsərlər qalıb.
Ancaq insanın həqiqi yaşı yalnız təqvim vərəqləri ilə ölçülmür. Bəzi insanlar illər keçdikcə yorulur, bəziləri isə gördükləri işlərlə, daşıdıqları ideallarla və ortaya qoyduqları əsərlərlə hər keçən il daha da dəyər qazanırlar. Nazim Mustafanın həyatına və fəaliyyə¬ti¬nə baxanda, onun ömrünü mənalı edən ən mühüm xüsusiyyətin keçən illəri biliyə, araş¬dır¬maya və tariximizə xidmətə çevirməsi olduğunu görürəm.

Bir ömrün elmə, həqiqətə və yurda həsr olunmuş hekayəsi

Nazim Yusif oğlu Mustafayev 2 yanvar 1957-ci ildə Amasiya rayonunun Güllü¬bu-laq kəndində dünyaya gəlib. Onun həyat hekayəsi doğulduğu torpağın mədəniyyətini və yaddaşını daşıyan, təhsillə formalaşan və zaman keçdikcə tarix araşdırmalarına yönələn bir zəhmət yolçuluğudur.
Ali təhsilini başa vurduqdan sonra doğulub boya-başa çatdığı Güllübulaq kəndində riyaziyyat müəllimi kimi fəaliyyətə başlayıb. Daha sonra Amasiya Rayon Komsomol Ko¬mitəsində ikinci və birinci katib vəzifələrində çalışıb, Amasiya Rayon Partiya Komitə¬sin¬də isə təlimatçı vəzifəsini yerinə yetirib.
Lakin 1988-ci ildə bölgədə yenidən alovlanan erməni zorakılığı və yaşanan acı ha-di¬sələr, bir çox Qərbi azərbaycanlı kimi, Nazim Müəllimin də həyat yolunu dəyişib. İn-sanların doğulub boya-başa çatdıqları kəndlərdən, ata-baba yurdlarından və xatirələrindən qo¬parıldığı həmin qarışıq dövrdə Nazim Müəllim də Azərbaycana, Bakı şəhərinə sığın¬mağa məcbur olub.
Bu köç yalnız bir yerdən başqa yerə köçmək deyildi. İnsan üçün doğulduğu tor-paq¬lardan ayrılmaq uşaqlığını, gəncliyini, ailə xatirələrini və onu formalaşdıran mühiti geridə qoy¬maq deməkdir. Bir kəndin küçələrini, bulaqlarını, əkin sahələrini, dağlarını və qəbi¬ris¬tanlıqlarını yaddaşında daşıyaraq başqa bir şəhərdə yeni həyat qurmaq asan deyil. Xü¬su¬silə də insanın könlü doğma yurdunda qalıbsa…
Ancaq elə insanlar var ki, həyatın qarşılarına çıxardığı çətinlikləri yalnız itki kimi yaşamır, onları yeni bir məsuliyyətin başlanğıcına çevirirlər. Nazim Müəllimin sonrakı həyat yolu da bu baxımdan diqqətəlayiqdir. Yaşadığı çətinliklərə baxmayaraq, çalışma əzmini itirməyib, biliklərini artırmağa və cəmiyyətinə xidmət etməyə davam edib.
Bakıda Azərbaycan Qaçqınlar Cəmiyyətində təlimatçı vəzifəsində çalışıb; Azərbay¬can Milli Elmlər Akademiyasının (AMEA) Fəlsəfə və Hüquq İnstitutunda, eləcə də Mil¬lətlərarası Münasibətlər İnstitutunda kiçik elmi işçi kimi fəaliyyət göstərib. Bununla ya¬naşı, “Vətəndaş”, “Avrasiya”, “Dövran” və “Xalq” kimi müxtəlif qəzetlərdə müxbirlik, re¬daktorluq və şöbə müdiri də daxil olmaqla, fərqli vəzifələrdə çalışıb.
Bu fəaliyyətlər onun yalnız akademik araşdırmalarla məhdudlaşmadığını, mətbuat, nəşriyyat və ictimai məsələlərlə də yaxından maraqlandığını göstərir.
Nazim Müəllimin həyatındakı bu müxtəlif vəzifələri birlikdə nəzərdən keçirdikdə qarşımıza yalnız bir alim deyil, araşdıran, sorğulayan, yazan, anlatan və cəmiyyətin prob¬lemlərini özünə dərd edən çoxşaxəli bir ziyalı çıxır.

Tarixin izini sürən bir araşdırmaçı

Tarix yalnız keçmişdə baş vermiş hadisələrin ardıcıl şəkildə sadalanmasından ibarət deyil. Tarix bir xalqın haradan gəldiyini, hansı şəraitlərdən keçdiyini, hansı acıları yaşa¬dı¬ğını və gələcəyə hansı mirası qoyduğunu anlamağın ən mühüm yollarından biridir.
Ancaq tarixi həqiqətlərə çatmaq çox vaxt böyük səbir, diqqətli araşdırma və güclü mənbə bilgisi tələb edir. Xüsusilə mübahisəli tarixi məsələlərdə sənədləri müqayisə et-mək, arxiv materiallarını araşdırmaq, müxtəlif dillərdə nəşr olunmuş mənbələri dəyər-lən¬dirmək və əldə edilən məlumatları elmi meyarlarla təhlil etmək böyük əhəmiyyət daşıyır.
Nazim Mustafanın çalışmalarını dəyərli edən xüsusiyyətlərdən biri də məhz bu araş¬dırma intizamına verdiyi önəmdir.
Onu tanıyanların və çalışmalarını izləyənlərin bildiyi kimi, Nazim Müəllim vaxtının əhəmiyyətli bir hissəsini arxivlərdə və kitabxanalarda keçirən, araşdırmalarını böyük zəh¬mət¬lə davam etdirən bir alimdir. Onun hər bir əsərinin arxasında uzunmüddətli araşdır¬ma¬¬ların, mənbə axtarışlarının və tarixi məsələləri aydınlaşdırmaq cəhdlərinin dayandığı gö¬rünür.
Onun elmi çalışmalarında xüsusilə erməni məsələsi, tarixi həqiqətlərin təhrif edil-mə¬si, Qərbi Azərbaycandakı yaşayış məntəqələrinin adlarının dəyişdirilməsi, Ağbaba-Şö¬rəyel bölgəsinin tarixi və Azərbaycan türklərinin keçmişi mühüm yer tutur.
Bu mövzuların hər biri yalnız keçmişə aid araşdırma başlıqları deyil. Eyni zamanda tarixi yaddaşın qorunması, mədəni irsin gələcək nəsillərə ötürülməsi və bir cəmiyyətin öz keçmişini sənədlər əsasında tanıya bilməsi baxımından da əhəmiyyətlidir.
Çünki bir xalqın tarixini araşdırmaq yalnız qədim hadisələri öyrənmək demək deyil. Həmin xalqın yaşadığı coğrafiyanı, saldığı yaşayış məntəqələrini, istifadə etdiyi adları, ya¬ratdığı mədəniyyəti və nəsildən-nəslə ötürdüyü xatirələri də anlamağa çalışmaqdır.
Nazim Mustafanın xüsusilə Qərbi Azərbaycanın tarixi coğrafiyası və Ağbaba-Şörə¬yel üzərində apardığı araşdırmalar bu baxımdan ayrıca diqqətəlayiqdir. Çünki Ağbaba bizim üçün yalnız xəritədə göstərilən bir coğrafiya deyil. Ağbaba kəndlərimiz, yaylaqları¬mız, dağlarımız, bulaqlarımız, qəbiristanlıqlarımız, mahnılarımız, nağıllarımız, aşıqları¬mız və əcdadlarımızdan miras qalan xatirələrimizdir.
Ağbabanı anlamaq həmin coğrafiyada yaşamış insanların həyatını anlamaqdır. Onun tarixini araşdırmaq isə yalnız keçmişdə nələrin baş verdiyini deyil, bu gün kim olduğumuzu və hansı mədəni irsi daşıdığımızı anlamağa da kömək edir.
Bu səbəbdən Ağbaba tarixinə dair hər bir ciddi araşdırmanı mənbələrə əsaslanmaq və elmi üsullarla aparılmaq şərti ilə mədəni yaddaşımıza verilmiş dəyərli töhfə hesab edirəm.

Erməni dilli mənbələrə bələd olmasının əhəmiyyəti

Nazim Müəllimin araşdırmaçı kimliyini önə çıxaran xüsusiyyətlərdən biri də erməni dilini çox yaxşı bilməsi və bu dildə nəşr olunmuş mənbələrdən istifadə edə bilməsidir.
Tarix araşdırmalarında müxtəlif dillərdəki mənbələri oxuya bilmək araşdırmaçının imkanlarını genişləndirir. Bir mövzunu yalnız bir dildə yazılmış əsərlər əsasında dəyər-lən¬dirmək bəzən araşdırmanın imkanlarını məhdudlaşdıra bilər. Bunun əksinə olaraq, müx¬təlif dillərdəki sənədləri və nəşrləri araşdırmaq, mənbələri müqayisə etmək və fərqli yanaşmaları dəyərləndirmək daha əhatəli araşdırma aparmağa kömək edir.
Xüsusilə Ermənistanın tarixi coğrafiyası, Qərbi Azərbaycandakı yer adları, əhali hə¬rəkətləri və bölgənin yaxın tarixi kimi məsələlərdə erməni dilli mənbələrə çıxış əldə et¬mək araşdırmaçıya mühüm imkanlar yaradır.
Nazim Mustafanın bu dildəki əsərlərdən də yararlanması onun araşdırmalarında müx¬təlif mənbələrə müraciət etmək imkanını genişləndirən xüsusiyyətdir.
Əlbəttə, tarixi bir iddianın etibarlılığı yalnız istifadə olunan mənbənin dili ilə deyil, sənədin mahiyyəti, etibarlılığı, konteksti və digər mənbələrlə müqayisəsi əsasında müəy¬yən edilir. Elmi araşdırmanın əsas gücü də məhz buradadır: iddiaları sənədlərlə əsaslan¬dırmaq, məlumatları təhlil etmək və əldə olunan nəticələri araşdırmanın tələb etdiyi də¬qiq¬liklə ortaya qoymaq.
Nazim Müəllimin illər boyu arxivlərdə və kitabxanalarda davam etdirdiyi çalışma-ların əhəmiyyətini dəyərləndirərkən bu araşdırma yanaşmasını nəzərə almaq lazımdır.
Əsərləri ilə tarixə salınan qeydlər
Nazim Mustafanın qələmə aldığı əsərlər onun araşdırma sahələrinin genişliyini və tarixi məsələlərə göstərdiyi marağı ortaya qoyur.
2012-ci ildə Nazim Mustafanın elmi fəaliyyətində mühüm bir mərhələ yaşanıb. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin 25 may 2012-ci il tarixli sərən-camı ilə Qarabağın, Naxçıvanın və İrəvan xanlığının tarixinə dair bir sıra əsərlərə verdiyi töhfələrə görə Nazim Yusif oğlu Mustafayev 2012-ci il üzrə Azərbaycan Respublikasının elm sahəsində Dövlət Mükafatına layiq görülüb. Sözügedən sərəncam Azərbaycan Res¬pub¬¬likası Prezidentinin rəsmi internet səhifəsində dərc olunub. Bu mükafat Nazim müəl¬limin tarix araşdırmaları sahəsindəki çalışmalarının rəsmi səviyyədə təqdir edildiyini gös¬tərən mühüm nailiyyətdir.
Nazim Mustafanın elmi çalışmaları tarixi coğrafiya, yer adları, əhali hərəkətləri və Azərbaycanın yaxın tarixi kimi mühüm araşdırma sahələrini əhatə edir. Onun əsərləri arasında Vaqif Arzumanlı ilə birlikdə hazırladığı Tarixin qara səhifələri: Deportasiya. Soy¬qırım. Qaçqınlıq (Bakı: Qartal, 1998); İrəvan quberniyasında azərbaycanlıların soyqı¬rımı: 1918–1920 (Bakı: Elm, 2017); Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti işığında: 1918–1920: araşdırmalar, məqalələr (Bakı: Ulu İKF, 2018) və İrəvan şəhri: Türk-İslam varlığı necə yox edildi (Ankara: Berikan Yayınevi, 2015) adlı əsərlər yer alır. İbrahim Məhəm¬məd oğlu Bayramovla birlikdə hazırladığı Həqiqətin onomastikası: indiki Ermənistan Respublikası ərazisində tarixi-coğrafi adların dəyişdirilməsi və saxtalaşdırılması (Bakı: Şərq-Qərb, 2021) adlı əsər də tarixi-coğrafi adlar üzərində apardığı araşdırmalar sırasın¬dadır.
Nazim Mustafanın töhfə verdiyi kollektiv əsərlər arasında isə Qubadlı: qədim Azər¬baycan torpağı Zəngəzurun qapısı (Bakı: Turxan NPB, 2013) adlı monoqrafiya da yer alır. Yaqub Mikayıl oğlu Mahmudovun layihə rəhbəri və elmi redaktor olduğu bu əsər tək müəllifli kitab kimi deyil, birgə əməyə əsaslanan araşdırma əsəri kimi dəyərlən-diril¬məli¬dir. Bu biblioqrafik qeydlər Nazim Mustafanın müxtəlif tarixi məsələlər üzərində apar¬dığı araşdırmaların əhatə dairəsini və elmi fəaliyyətinin rəngarəngliyini ortaya qoyur.
Bu əsərlərin adları belə Nazim müəllimin hansı tarixi məsələlər üzərində cəmləş-diyini göstərir. Onun çalışmalarında yer alan mövzular tarixi coğrafiya, yer adları, əhali hə¬rəkətləri, regional tarix və Azərbaycanın yaxın keçmişi kimi bir-birini tamamlayan araş¬dırma sahələrini əhatə edir.
Bir araşdırmaçının geridə qoyduğu əsərlər onun illər boyunca hansı sualların ardın¬ca getdiyini və hansı məsələləri aydınlaşdırmağa çalışdığını anlamağımıza kömək edir. Kitablar yalnız çap olunmuş səhifələrdən ibarət deyil. Hər bir kitab araşdırmaçının zama¬nın¬dan, zəhmətindən, düşüncəsindən və bilik ehtiyatından bir parçanı gələcəyə daşıyır.
Bu baxımdan Nazim Mustafanın əsərlərini yalnız şəxsi akademik biliklərinin məh-sulu kimi deyil, tarixi məsələlərin sənədlər əsasında araşdırılmasına yönəlmiş uzunmüd¬dətli əməyin izləri kimi də dəyərləndirmək lazımdır.
İnsan bəzən bir kitabı əlinə alanda yalnız yazılanları görür. Halbuki həmin kitabın arxasında günlərlə, aylarla, bəlkə də illərlə davam edən bir çalışma dayanır. Oxunan bir sə¬nəd, müqayisə edilən bir mənbə, yenidən araşdırılan bir məlumat və tamamlanması üçün səbrlə gözlənilən bir tədqiqat…
Alim əməyinin mahiyyəti çox vaxt oxucunun görə bilmədiyi bu uzun və zəhmətli prosesdə gizlənir.
Nazim Müəllimin çalışmalarına duyduğum hörmətin təməlində də məhz bu zəh¬mə-tin dayandığını xüsusi vurğulamaq istəyirəm.

Tarixi yalnız kitablarda deyil, cəmiyyətin yaddaşında da axtarmaq

Mən bir folklor və Qafqaz tarixi araşdırmaçısı kimi tarixin yalnız rəsmi sənədlərdə və akademik kitablarda yaşamadığına inanıram. Tarix eyni zamanda xalqın yaddaşında, yaşlıların danışdığı xatirələrdə, aşıqların sazında, ozanların sözündə, kəndlərin qədim ad¬la¬¬rında, unudulmağa üz tutmuş ənənələrdə və nəsildən-nəslə ötürülən rəvayətlərdə də ya¬şayır.
Bir kəndin qədim adını bilən yaşlı insanın yaddaşı bəzən araşdırmaçını yeni bir sə¬nədin izinə apara bilər. Bir aşığın söylədiyi mahnı keçmişdə yaşanmış köçün və ya ayrı¬lığın xatirəsini yaşada bilər. Bir bulağın başında danışılan hekayə bir ailənin, yaxud bütöv bir kəndin keçmişinə işıq sala bilər.
Ancaq şifahi xalq ədəbiyyatı nümunələri də diqqətlə qeydə alınmalı, mənbələri gös¬tə¬rilməli və mümkün qədər başqa məlumatlarla müqayisə edilməlidir. Çünki xalq yad¬daşı çox qiymətli olsa da, araşdırmaçının vəzifəsi bu mirası qoruyarkən onu diqqətlə dəyərlən¬dirməkdir.
Ağbabanın tarixini və mədəniyyətini yaşatmaq istəyən hər kəsin qarşısında mühüm bir məsuliyyət dayanır: keçmişimizi yalnız həsrətlə xatırlamaqla kifayətlənməmək, onu araşdırmaq, qeydə almaq, sənədləşdirmək və gələcək nəsillərə ötürmək.
Bu məsuliyyətin yerinə yetirilməsində tarixçilərimizin, folklor araşdırmaçılarımızın, ədəbiyyatçılarımızın və mədəniyyət xadimlərimizin çalışmaları bir-birini tamamlayır.
Nazim Mustafanın tarix sahəsindəki araşdırmalarını da bu geniş çərçivədə dəyərlən¬di¬rirəm. Onun tarixi sənədlər üzərində apardığı çalışmalarla bizim folklor və şifahi mədə¬niyyət sahəsində həyata keçirdiyimiz araşdırmalar fərqli üsullarla da olsa, keçmişimizi an¬la¬maq kimi ortaq məqsədə xidmət edir.
Çünki keçmişini araşdırmayan cəmiyyət yaddaşının mühüm bir hissəsini itirmək təhlükəsi ilə üz-üzədir. Yaddaşını qoruyan cəmiyyət isə yaşadığı acıları, qazandığı təcrü¬bə¬ləri və sahib olduğu mədəni zənginlikləri gələcək nəsillərə ötürə bilər.

Sənədli filmlərlə tarixin daha geniş kütlələrə çatdırılması

Nazim Müəllimin çalışmaları yalnız kitablar və elmi nəşrlərlə məhdudlaşmır. O, ta¬rixi mövzuların daha geniş kütlələrə çatdırılmasına töhfə verən bir sıra sənədli filmlərin də ssenari müəllifi olub.
Bu filmlər arasında aşağıdakılar yer alır:
Ermənilərin Qafqaza köçü
Zəngəzur
Qarabağ: Əcdadlarımızın mirası
Göyçə: İtirilmiş ocaq
İrəvan: Gizlədilmiş həqiqətlər
Sənədli filmlər tarixi məsələlərin yalnız kitab oxuyan və ya elmi nəşrləri izləyən insanlara deyil, daha geniş ictimaiyyətə çatdırılması baxımından mühüm imkan yaradır. Görüntülər, nəql, arxiv materialları və tarixi məkanlar bir araya gəldikdə keçmişin izləri tamaşaçı üçün daha anlaşıqlı olur.
Xüsusilə ata-baba yurdlarından ayrılmağa məcbur olmuş xalqların keçmişindən bəhs edən əsərlər tarixi hadisələrlə yanaşı, insanların yaşadıqları itkiləri, köçləri və geridə qoyduqları həyatları da gündəmə gətirə bilər.
Göyçədən Ağbabaya, Zəngəzurdan İrəvana, Qarabağdan Naxçıvana qədər uzanan tarixi coğrafiya Azərbaycan türklərinin keçmişini anlamaq istəyən araşdırmaçılar üçün çoxsaylı tədqiqat imkanları yaradır. Bu bölgələr haqqında aparılan araşdırmaların sənəd¬lərlə dəstəklənməsi və elmi dəqiqliklə həyata keçirilməsi tarixi yaddaşın qorunması baxı¬mın¬dan əhəmiyyətlidir.
Nazim Mustafanın kitablarla yanaşı, sənədli filmlər sahəsində də fəaliyyət göstər-məsi onun tarixi mövzuları müxtəlif ifadə vasitələri ilə cəmiyyətə çatdırmağa çalışan bir ziyalı olduğunu göstərir.

Ağbabanın yetişdirdiyi dəyərli bir ziyalı

Bütün bu çalışmaların mənim üçün ayrıca bir mənası da var: Nazim Mustafa Ağ-baba kökənli bir həmvətənimizdir.
İnsanın doğulduğu və ya köklərinin bağlı olduğu coğrafiyaya duyduğu sevgini söz-lərlə tam ifadə etmək çox vaxt mümkün olmur. Çünki yurd sevgisi yalnız bir yerin adını çəkmək demək deyil. Həmin coğrafiyanın insanlarını, mədəniyyətini, tarixini, dilini və xa¬tirələrini mənimsəmək, onlara sahib çıxmaq deməkdir.
Biz Ağbabalılar üçün Ağbaba ailələrimizin keçmişində, böyüklərimizin danışdığı hekayələrdə, uşaqlığımızdan bəri eşitdiyimiz mahnılarda və yaddaşımızda daşıdığımız ata yurdu xatirələrində yaşayır.
Bəzən insan yurdundan uzaq düşür, amma yurdu insanın içindən uzaq düşmür. İllər keçir, nəsillər dəyişir, həyat başqa şəhərlərdə və başqa ölkələrdə davam edir. Bununla be¬lə, insanın köklərinə duyduğu həsrət yaşamaqda davam edir.
Bu səbəbdən Ağbabadan yetişən, öz sahəsində zəhmət çəkən, araşdıran, yazan və yaradan hər bir dəyərli insanın uğurunu yalnız şəxsi nailiyyət kimi görmürəm. Bu uğur-ları eyni zamanda mədəniyyətimizin, yetişdirdiyimiz insanların və ictimai yaddaşımızın zənginliyi hesab edirəm.
Nazim Müəllimin tarix araşdırmalarına illərini həsr etməsi, əsərlər ortaya qoyması və elmi fəaliyyətini davam etdirməsi həmvətənləri baxımından da təqdirəlayiqdir.
Əlbəttə, insanın dəyəri yalnız doğulduğu yerə və ya daşıdığı kimliyə bağlı deyil. Əsl dəyər gördüyü işlərlə, insanlara münasibəti ilə, daşıdığı məsuliyyətlə və ortaya qoyduğu əməyin keyfiyyəti ilə müəyyən olunur. Bununla yanaşı, insanın öz köklərindən gələn mə¬dəni irsi yaşatmağa töhfə verməsi də ayrıca məna daşıyır.
Mən Nazim Mustafanın timsalında yurduna duyduğu bağlılığı elmi çalışmaları ilə bir¬ləşdirən bir araşdırmaçı görürəm. Onun həyat yolu çətinliklər qarşısında çalışmağı da¬vam etdirməyin və insanın malik olduğu imkanları cəmiyyətin xeyrinə yönəltməyin əhə¬miyyətini xatırladır.
Ağbabanın adını elm aləmində, tarix araşdırmalarında və mədəniyyət sahəsində ta-nı¬dan hər bir həmvətənimizin qədrini bilmək, uğurlarını təqdir etmək və gələcək nəsil-lərə nümunə göstərmək hamımızın ortaq məsuliyyətidir.
Altmış doqquz ildən sonra geriyə qalan: Zəhmət, əsər və nüfuz
Altmış doqquz yaş insan ömründə geriyə dönüb baxmaq və görülən işləri dəyər-ləndirmək üçün mənalı bir mərhələdir. Bu yaş yalnız geridə qalan illəri deyil, həmin illə¬rin necə dəyərləndirildiyini də düşünməyə fürsət yaradır.
Bəzi insanlar ömürlərini vəzifələrin arxasınca keçirdir, bəziləri isə özlərindən sonra qalacaq əsərlər yaratmaq üçün çalışırlar. Zaman keçdikcə vəzifələr dəyişə, adlar unudula bilər. Ancaq zəhmətlə ortaya qoyulan əsərlər yeni nəsillər tərəfindən oxunmağa və dəyər¬ləndirilməyə davam edə bilər.
Nazim Müəllimin həyatına nəzər saldıqda müəllimlikdən dövlət vəzifələrinə, mət-buat fəaliyyətindən akademik araşdırmalara qədər uzanan çoxşaxəli bir peşə yolu görü-rük. Bu yolun müxtəlif mərhələlərini birləşdirən ortaq xüsusiyyət araşdırmaq, çalışmaq və yaratmaq əzmidir.
Onun elmi fəaliyyəti haqqında tək bir məqalədə ətraflı danışmaq, əlbəttə, mümkün deyil. Burada məqsədim əhatəli bir akademik təhlil ortaya qoymaqdan daha çox, onu ta-nı¬yan və çalışmalarına dəyər verən bir həmvətəni kimi duyğu və düşüncələrimi ifadə et-məkdir.
Bu sətirləri qələmə alarkən yalnız bir doğum gününü qeyd etmək istəmədim. Eyni zamanda elmə zəhmət verən insanların qədrinin bilinməli olduğunu, dostluğun və vəfanın həyatımızdakı yerini bir daha xatırlatmaq istədim.
Çünki insan bəzən özünə çox yaxın olan bir dostunun zəhmətini və dəyərini ifadə etməyi təxirə salır. Gündəlik həyatın qayğıları içərisində dəyər verdiyi insanlara duyduğu təqdiri bildirməyi sonraya saxlayır. Halbuki xoş sözün, təqdirin və vəfanın öz zamanı var. Dəyərli insanların əməyini onlar həyatda ikən dilə gətirmək, onlara duyduğumuz hörməti açıq şəkildə ifadə etmək lazımdır.
Nazim Müəllimin altmış doqquz yaşını bəhanə edərək bu yazını qələmə almağımın əsas səbəbi də məhz bu düşüncədir.
Bir dostdan dostuna, bir həmvə təndən həmvətəninə
Əziz Nazim Müəllim…
Həyat yolunuzun altmış doqquzuncu ilini qeyd edərkən bu günə qədər ortaya qoy-duğunuz zəhməti, tariximizə dair araşdırmalarınızı və geridə qoyduğunuz əsərləri hör-mətlə yad edirəm.
Sizin şəxsinizdə elmə könül vermiş, yurdunun problemlərini özünə dərd etmiş və çalışmalarını illər boyunca davam etdirmiş bir araşdırmaçı görürəm. Əlbəttə, heç bir insa¬nın həyatı yalnız uğurlardan ibarət deyil. Hər həyatın özünəməxsus sınaqları, çətinlikləri, sevincləri və kədərləri var. Əsas məsələ bütün bunlardan keçərkən insanın çalışma əz¬mi¬ni, həqiqət axtarışını və insani dəyərlərini qoruyub saxlaya bilməsidir.
Siz də həyatınızın müxtəlif dövrlərində fərqli vəzifələr daşımış, yeni şəraitlərlə qar¬şılaşmış və çalışmalarınızı davam etdirmiş bir insansınız. Buna görə də altmış doqquz yaşınızı yalnız bir yaş dönümü kimi deyil, həm də zəhmətlə keçən illəri xatırlamaq üçün bir fürsət kimi görürəm.
Arzu edirəm ki, bundan sonrakı illəriniz sağlamlıq, rahatlıq, xoşbəxtlik və yeni uğur¬larla keçsin. Elmi çalışmalarınız davam etsin, araşdırmalarınız yeni əsərlərə çevrilsin və illər ərzində topladığınız biliklər gələcək nəsillərə çatsın.
Ağbabanın adını daşıyan, onun mədəniyyətinə və tarixinə dəyər verən bizlər üçün sizin kimi dəyərli həmvətənlərimizin varlığı qürurvericidir.
Mən də Türkiyədə yaşayan bir Ağbabalı kimi ata yurdumuzun yetişdirdiyi və zəh-mət¬ləri ilə cəmiyyətimizə töhfə verən insanları yad etməyi, onların uğurlarını təqdir et-mə¬yi bir vəfa borcu sayıram. Çünki yurd sevgisi yalnız keçmiş üçün darıxmaqla deyil, həmin keçmişin dəyərlərini yaşatmaqla da məna qazanır.
Ağbabanın tarixini araşdıran, mədəniyyətini yaşatmağa çalışan və köklərimizin xatirəsini gələcək nəsillərə çatdırmaq istəyən hər kəsin əməyinin dəyər qazanmasını ar-zula¬yıram. Bu yolda alimlərimizin, araşdırmaçılarımızın, yazıçılarımızın, aşıqlarımızın və mədəniyyət daşıyıcılarımızın bir-birinə dəstək olması ortaq mirasımızın qorunmasına mühüm töhfə verəcəkdir.
Nazim müəllimə ürəkdən arzum budur: qələminiz qüvvətli, zehniniz açıq, könlünüz rahat olsun. Sağlamlıqla keçirəcəyiniz neçə-neçə ildə yeni araşdırmalara imza atmağınız, tariximizin aydınlaşdırılmasına töhfə verməyə davam etməyiniz və doğmalarınızla bir¬likdə gözəl günlər yaşamağınız diləyi ilə…
Altmış doqquz illik həyat yolunuzun işığı bundan sonrakı illərinizi də aydınlatsın.
Neçə-neçə sağlam, rahat və uğurlu illərə, dəyərli Nazim Müəllim!
Hörmət, sevgi və ehtiramlarımla…

Erdal AYKAR
Folklor və Qafqaz Tarixi Araşdırmaçısı
(Türkiyədə yaşayan bir Ağbabalı həmvətəniniz)

NAZİM MUSTAFA

AĞBABANIN FƏXRİ,

TARİXİMİZİN VƏFALI QƏLƏMİ

El oğlu, dost, ağabəyim; elmi, şəxsiyyəti və yurd sevgisi ilə könüllərdə yer tutmuş də¬yərli bir insan… Nazım Mustafa.
İnsan həyatında elə şəxsiyyətlər var ki, onların dəyəri yalnız sahib olduqları vəzi-fələrlə, qazandıqları adlarla və ya ortaya qoyduqları əsərlərlə ölçülə bilməz. Onlar elmlə¬ri¬ni doğma yurdlarının yaddaşına, zəhmətlərini xalqlarının tarixinə, könüllərini isə insan¬lığa həsr edirlər. Qələmlərini həqiqətin xidmətinə verir, keçmişin unudulmağa üz tutmuş izlərini gələcəyə daşıyırlar. Belə insanlar yaşadıqları cəmiyyətin yalnız bir üzvü deyil, həm də yaddaşı, vicdanı və fəxr mənbəyidir.
Mənim üçün Dr. Nazim Mustafa da bu dəyərli şəxsiyyətlərdən biridir.
El oğlu, dost, ağabəyim; səmimiyyəti, təvazökarlığı, çalışqanlığı və yurd sevgisi ilə kön¬lümüzdə xüsusi yer tutan Dr. Nazim müəllimin, yəni Nazim Mustafanın həyat yolunu düşündükdə, ilk növbədə insan ömrünün nə qədər sürətlə keçdiyi və geridə qoyulan əsər¬lərin insan həyatına necə məna qazandırdığı yadıma düşür.
Bu yaxınlarda Ağbabanın dəyərli böyüklərindən, hörmətli Dosent Dr. Tacir Səmimi müəllimdən Nazim müəllimin altmış doqquz yaşını tamamladığını öyrəndim. Bu xəbəri ilk eşidəndə, doğrusu, təəccübləndim. İnsanın könlündə illərdir gəncliyi, ener¬jisi və bitib-tükənməyən çalışma həvəsi ilə yer etmiş bir dostunun yaşını düşünəndə, is¬tər-istəməz di¬lindən bu sözlər süzülür:
“Bu illər necə də tez gəlib keçdi!”
İnanmaq istəsən də, istəməsən də zaman öz hökmünü yeridir. Fələyin çarxı fırlanır, insan ömrü su kimi axıb gedir. Günlər həftələrə, həftələr aylara, aylar illərə qarışır. Bir də baxırsan ki, dünənin gəncləri illərin təcrübəsini çiyinlərində daşıyan insanlara çevriliblər. Saçlara dən düşüb, üzlərə həyatın izləri hopub, geridə isə xatirələr, zəhmətlər və əsərlər qalıb.
Ancaq insanın həqiqi yaşı yalnız təqvim vərəqləri ilə ölçülmür. Bəzi insanlar illər keçdikcə yorulur, bəziləri isə gördükləri işlərlə, daşıdıqları ideallarla və ortaya qoyduqları əsərlərlə hər keçən il daha da dəyər qazanırlar. Nazim Mustafanın həyatına və fəaliyyə¬ti¬nə baxanda, onun ömrünü mənalı edən ən mühüm xüsusiyyətin keçən illəri biliyə, araş¬dır¬maya və tariximizə xidmətə çevirməsi olduğunu görürəm.

Bir ömrün elmə, həqiqətə və yurda həsr olunmuş hekayəsi

Nazim Yusif oğlu Mustafayev 2 yanvar 1957-ci ildə Amasiya rayonunun Güllü¬bu-laq kəndində dünyaya gəlib. Onun həyat hekayəsi doğulduğu torpağın mədəniyyətini və yaddaşını daşıyan, təhsillə formalaşan və zaman keçdikcə tarix araşdırmalarına yönələn bir zəhmət yolçuluğudur.
Ali təhsilini başa vurduqdan sonra doğulub boya-başa çatdığı Güllübulaq kəndində riyaziyyat müəllimi kimi fəaliyyətə başlayıb. Daha sonra Amasiya Rayon Komsomol Ko¬mitəsində ikinci və birinci katib vəzifələrində çalışıb, Amasiya Rayon Partiya Komitə¬sin¬də isə təlimatçı vəzifəsini yerinə yetirib.
Lakin 1988-ci ildə bölgədə yenidən alovlanan erməni zorakılığı və yaşanan acı ha-di¬sələr, bir çox Qərbi azərbaycanlı kimi, Nazim Müəllimin də həyat yolunu dəyişib. İn-sanların doğulub boya-başa çatdıqları kəndlərdən, ata-baba yurdlarından və xatirələrindən qo¬parıldığı həmin qarışıq dövrdə Nazim Müəllim də Azərbaycana, Bakı şəhərinə sığın¬mağa məcbur olub.
Bu köç yalnız bir yerdən başqa yerə köçmək deyildi. İnsan üçün doğulduğu tor-paq¬lardan ayrılmaq uşaqlığını, gəncliyini, ailə xatirələrini və onu formalaşdıran mühiti geridə qoy¬maq deməkdir. Bir kəndin küçələrini, bulaqlarını, əkin sahələrini, dağlarını və qəbi¬ris¬tanlıqlarını yaddaşında daşıyaraq başqa bir şəhərdə yeni həyat qurmaq asan deyil. Xü¬su¬silə də insanın könlü doğma yurdunda qalıbsa…
Ancaq elə insanlar var ki, həyatın qarşılarına çıxardığı çətinlikləri yalnız itki kimi yaşamır, onları yeni bir məsuliyyətin başlanğıcına çevirirlər. Nazim Müəllimin sonrakı həyat yolu da bu baxımdan diqqətəlayiqdir. Yaşadığı çətinliklərə baxmayaraq, çalışma əzmini itirməyib, biliklərini artırmağa və cəmiyyətinə xidmət etməyə davam edib.
Bakıda Azərbaycan Qaçqınlar Cəmiyyətində təlimatçı vəzifəsində çalışıb; Azərbay¬can Milli Elmlər Akademiyasının (AMEA) Fəlsəfə və Hüquq İnstitutunda, eləcə də Mil¬lətlərarası Münasibətlər İnstitutunda kiçik elmi işçi kimi fəaliyyət göstərib. Bununla ya¬naşı, “Vətəndaş”, “Avrasiya”, “Dövran” və “Xalq” kimi müxtəlif qəzetlərdə müxbirlik, re¬daktorluq və şöbə müdiri də daxil olmaqla, fərqli vəzifələrdə çalışıb.
Bu fəaliyyətlər onun yalnız akademik araşdırmalarla məhdudlaşmadığını, mətbuat, nəşriyyat və ictimai məsələlərlə də yaxından maraqlandığını göstərir.
Nazim Müəllimin həyatındakı bu müxtəlif vəzifələri birlikdə nəzərdən keçirdikdə qarşımıza yalnız bir alim deyil, araşdıran, sorğulayan, yazan, anlatan və cəmiyyətin prob¬lemlərini özünə dərd edən çoxşaxəli bir ziyalı çıxır.

Tarixin izini sürən bir araşdırmaçı

Tarix yalnız keçmişdə baş vermiş hadisələrin ardıcıl şəkildə sadalanmasından ibarət deyil. Tarix bir xalqın haradan gəldiyini, hansı şəraitlərdən keçdiyini, hansı acıları yaşa¬dı¬ğını və gələcəyə hansı mirası qoyduğunu anlamağın ən mühüm yollarından biridir.
Ancaq tarixi həqiqətlərə çatmaq çox vaxt böyük səbir, diqqətli araşdırma və güclü mənbə bilgisi tələb edir. Xüsusilə mübahisəli tarixi məsələlərdə sənədləri müqayisə et-mək, arxiv materiallarını araşdırmaq, müxtəlif dillərdə nəşr olunmuş mənbələri dəyər-lən¬dirmək və əldə edilən məlumatları elmi meyarlarla təhlil etmək böyük əhəmiyyət daşıyır.
Nazim Mustafanın çalışmalarını dəyərli edən xüsusiyyətlərdən biri də məhz bu araş¬dırma intizamına verdiyi önəmdir.
Onu tanıyanların və çalışmalarını izləyənlərin bildiyi kimi, Nazim Müəllim vaxtının əhəmiyyətli bir hissəsini arxivlərdə və kitabxanalarda keçirən, araşdırmalarını böyük zəh¬mət¬lə davam etdirən bir alimdir. Onun hər bir əsərinin arxasında uzunmüddətli araşdır¬ma¬¬ların, mənbə axtarışlarının və tarixi məsələləri aydınlaşdırmaq cəhdlərinin dayandığı gö¬rünür.
Onun elmi çalışmalarında xüsusilə erməni məsələsi, tarixi həqiqətlərin təhrif edil-mə¬si, Qərbi Azərbaycandakı yaşayış məntəqələrinin adlarının dəyişdirilməsi, Ağbaba-Şö¬rəyel bölgəsinin tarixi və Azərbaycan türklərinin keçmişi mühüm yer tutur.
Bu mövzuların hər biri yalnız keçmişə aid araşdırma başlıqları deyil. Eyni zamanda tarixi yaddaşın qorunması, mədəni irsin gələcək nəsillərə ötürülməsi və bir cəmiyyətin öz keçmişini sənədlər əsasında tanıya bilməsi baxımından da əhəmiyyətlidir.
Çünki bir xalqın tarixini araşdırmaq yalnız qədim hadisələri öyrənmək demək deyil. Həmin xalqın yaşadığı coğrafiyanı, saldığı yaşayış məntəqələrini, istifadə etdiyi adları, ya¬ratdığı mədəniyyəti və nəsildən-nəslə ötürdüyü xatirələri də anlamağa çalışmaqdır.
Nazim Mustafanın xüsusilə Qərbi Azərbaycanın tarixi coğrafiyası və Ağbaba-Şörə¬yel üzərində apardığı araşdırmalar bu baxımdan ayrıca diqqətəlayiqdir. Çünki Ağbaba bizim üçün yalnız xəritədə göstərilən bir coğrafiya deyil. Ağbaba kəndlərimiz, yaylaqları¬mız, dağlarımız, bulaqlarımız, qəbiristanlıqlarımız, mahnılarımız, nağıllarımız, aşıqları¬mız və əcdadlarımızdan miras qalan xatirələrimizdir.
Ağbabanı anlamaq həmin coğrafiyada yaşamış insanların həyatını anlamaqdır. Onun tarixini araşdırmaq isə yalnız keçmişdə nələrin baş verdiyini deyil, bu gün kim olduğumuzu və hansı mədəni irsi daşıdığımızı anlamağa da kömək edir.
Bu səbəbdən Ağbaba tarixinə dair hər bir ciddi araşdırmanı mənbələrə əsaslanmaq və elmi üsullarla aparılmaq şərti ilə mədəni yaddaşımıza verilmiş dəyərli töhfə hesab edirəm.

Erməni dilli mənbələrə bələd olmasının əhəmiyyəti

Nazim Müəllimin araşdırmaçı kimliyini önə çıxaran xüsusiyyətlərdən biri də erməni dilini çox yaxşı bilməsi və bu dildə nəşr olunmuş mənbələrdən istifadə edə bilməsidir.
Tarix araşdırmalarında müxtəlif dillərdəki mənbələri oxuya bilmək araşdırmaçının imkanlarını genişləndirir. Bir mövzunu yalnız bir dildə yazılmış əsərlər əsasında dəyər-lən¬dirmək bəzən araşdırmanın imkanlarını məhdudlaşdıra bilər. Bunun əksinə olaraq, müx¬təlif dillərdəki sənədləri və nəşrləri araşdırmaq, mənbələri müqayisə etmək və fərqli yanaşmaları dəyərləndirmək daha əhatəli araşdırma aparmağa kömək edir.
Xüsusilə Ermənistanın tarixi coğrafiyası, Qərbi Azərbaycandakı yer adları, əhali hə¬rəkətləri və bölgənin yaxın tarixi kimi məsələlərdə erməni dilli mənbələrə çıxış əldə et¬mək araşdırmaçıya mühüm imkanlar yaradır.
Nazim Mustafanın bu dildəki əsərlərdən də yararlanması onun araşdırmalarında müx¬təlif mənbələrə müraciət etmək imkanını genişləndirən xüsusiyyətdir.
Əlbəttə, tarixi bir iddianın etibarlılığı yalnız istifadə olunan mənbənin dili ilə deyil, sənədin mahiyyəti, etibarlılığı, konteksti və digər mənbələrlə müqayisəsi əsasında müəy¬yən edilir. Elmi araşdırmanın əsas gücü də məhz buradadır: iddiaları sənədlərlə əsaslan¬dırmaq, məlumatları təhlil etmək və əldə olunan nəticələri araşdırmanın tələb etdiyi də¬qiq¬liklə ortaya qoymaq.
Nazim Müəllimin illər boyu arxivlərdə və kitabxanalarda davam etdirdiyi çalışma-ların əhəmiyyətini dəyərləndirərkən bu araşdırma yanaşmasını nəzərə almaq lazımdır.
Əsərləri ilə tarixə salınan qeydlər
Nazim Mustafanın qələmə aldığı əsərlər onun araşdırma sahələrinin genişliyini və tarixi məsələlərə göstərdiyi marağı ortaya qoyur.
2012-ci ildə Nazim Mustafanın elmi fəaliyyətində mühüm bir mərhələ yaşanıb. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin 25 may 2012-ci il tarixli sərən-camı ilə Qarabağın, Naxçıvanın və İrəvan xanlığının tarixinə dair bir sıra əsərlərə verdiyi töhfələrə görə Nazim Yusif oğlu Mustafayev 2012-ci il üzrə Azərbaycan Respublikasının elm sahəsində Dövlət Mükafatına layiq görülüb. Sözügedən sərəncam Azərbaycan Res¬pub¬¬likası Prezidentinin rəsmi internet səhifəsində dərc olunub. Bu mükafat Nazim müəl¬limin tarix araşdırmaları sahəsindəki çalışmalarının rəsmi səviyyədə təqdir edildiyini gös¬tərən mühüm nailiyyətdir.
Nazim Mustafanın elmi çalışmaları tarixi coğrafiya, yer adları, əhali hərəkətləri və Azərbaycanın yaxın tarixi kimi mühüm araşdırma sahələrini əhatə edir. Onun əsərləri arasında Vaqif Arzumanlı ilə birlikdə hazırladığı Tarixin qara səhifələri: Deportasiya. Soy¬qırım. Qaçqınlıq (Bakı: Qartal, 1998); İrəvan quberniyasında azərbaycanlıların soyqı¬rımı: 1918–1920 (Bakı: Elm, 2017); Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti işığında: 1918–1920: araşdırmalar, məqalələr (Bakı: Ulu İKF, 2018) və İrəvan şəhri: Türk-İslam varlığı necə yox edildi (Ankara: Berikan Yayınevi, 2015) adlı əsərlər yer alır. İbrahim Məhəm¬məd oğlu Bayramovla birlikdə hazırladığı Həqiqətin onomastikası: indiki Ermənistan Respublikası ərazisində tarixi-coğrafi adların dəyişdirilməsi və saxtalaşdırılması (Bakı: Şərq-Qərb, 2021) adlı əsər də tarixi-coğrafi adlar üzərində apardığı araşdırmalar sırasın¬dadır.
Nazim Mustafanın töhfə verdiyi kollektiv əsərlər arasında isə Qubadlı: qədim Azər¬baycan torpağı Zəngəzurun qapısı (Bakı: Turxan NPB, 2013) adlı monoqrafiya da yer alır. Yaqub Mikayıl oğlu Mahmudovun layihə rəhbəri və elmi redaktor olduğu bu əsər tək müəllifli kitab kimi deyil, birgə əməyə əsaslanan araşdırma əsəri kimi dəyərlən-diril¬məli¬dir. Bu biblioqrafik qeydlər Nazim Mustafanın müxtəlif tarixi məsələlər üzərində apar¬dığı araşdırmaların əhatə dairəsini və elmi fəaliyyətinin rəngarəngliyini ortaya qoyur.
Bu əsərlərin adları belə Nazim müəllimin hansı tarixi məsələlər üzərində cəmləş-diyini göstərir. Onun çalışmalarında yer alan mövzular tarixi coğrafiya, yer adları, əhali hə¬rəkətləri, regional tarix və Azərbaycanın yaxın keçmişi kimi bir-birini tamamlayan araş¬dırma sahələrini əhatə edir.
Bir araşdırmaçının geridə qoyduğu əsərlər onun illər boyunca hansı sualların ardın¬ca getdiyini və hansı məsələləri aydınlaşdırmağa çalışdığını anlamağımıza kömək edir. Kitablar yalnız çap olunmuş səhifələrdən ibarət deyil. Hər bir kitab araşdırmaçının zama¬nın¬dan, zəhmətindən, düşüncəsindən və bilik ehtiyatından bir parçanı gələcəyə daşıyır.
Bu baxımdan Nazim Mustafanın əsərlərini yalnız şəxsi akademik biliklərinin məh-sulu kimi deyil, tarixi məsələlərin sənədlər əsasında araşdırılmasına yönəlmiş uzunmüd¬dətli əməyin izləri kimi də dəyərləndirmək lazımdır.
İnsan bəzən bir kitabı əlinə alanda yalnız yazılanları görür. Halbuki həmin kitabın arxasında günlərlə, aylarla, bəlkə də illərlə davam edən bir çalışma dayanır. Oxunan bir sə¬nəd, müqayisə edilən bir mənbə, yenidən araşdırılan bir məlumat və tamamlanması üçün səbrlə gözlənilən bir tədqiqat…
Alim əməyinin mahiyyəti çox vaxt oxucunun görə bilmədiyi bu uzun və zəhmətli prosesdə gizlənir.
Nazim Müəllimin çalışmalarına duyduğum hörmətin təməlində də məhz bu zəh¬mə-tin dayandığını xüsusi vurğulamaq istəyirəm.

Tarixi yalnız kitablarda deyil, cəmiyyətin yaddaşında da axtarmaq

Mən bir folklor və Qafqaz tarixi araşdırmaçısı kimi tarixin yalnız rəsmi sənədlərdə və akademik kitablarda yaşamadığına inanıram. Tarix eyni zamanda xalqın yaddaşında, yaşlıların danışdığı xatirələrdə, aşıqların sazında, ozanların sözündə, kəndlərin qədim ad¬la¬¬rında, unudulmağa üz tutmuş ənənələrdə və nəsildən-nəslə ötürülən rəvayətlərdə də ya¬şayır.
Bir kəndin qədim adını bilən yaşlı insanın yaddaşı bəzən araşdırmaçını yeni bir sə¬nədin izinə apara bilər. Bir aşığın söylədiyi mahnı keçmişdə yaşanmış köçün və ya ayrı¬lığın xatirəsini yaşada bilər. Bir bulağın başında danışılan hekayə bir ailənin, yaxud bütöv bir kəndin keçmişinə işıq sala bilər.
Ancaq şifahi xalq ədəbiyyatı nümunələri də diqqətlə qeydə alınmalı, mənbələri gös¬tə¬rilməli və mümkün qədər başqa məlumatlarla müqayisə edilməlidir. Çünki xalq yad¬daşı çox qiymətli olsa da, araşdırmaçının vəzifəsi bu mirası qoruyarkən onu diqqətlə dəyərlən¬dirməkdir.
Ağbabanın tarixini və mədəniyyətini yaşatmaq istəyən hər kəsin qarşısında mühüm bir məsuliyyət dayanır: keçmişimizi yalnız həsrətlə xatırlamaqla kifayətlənməmək, onu araşdırmaq, qeydə almaq, sənədləşdirmək və gələcək nəsillərə ötürmək.
Bu məsuliyyətin yerinə yetirilməsində tarixçilərimizin, folklor araşdırmaçılarımızın, ədəbiyyatçılarımızın və mədəniyyət xadimlərimizin çalışmaları bir-birini tamamlayır.
Nazim Mustafanın tarix sahəsindəki araşdırmalarını da bu geniş çərçivədə dəyərlən¬di¬rirəm. Onun tarixi sənədlər üzərində apardığı çalışmalarla bizim folklor və şifahi mədə¬niyyət sahəsində həyata keçirdiyimiz araşdırmalar fərqli üsullarla da olsa, keçmişimizi an¬la¬maq kimi ortaq məqsədə xidmət edir.
Çünki keçmişini araşdırmayan cəmiyyət yaddaşının mühüm bir hissəsini itirmək təhlükəsi ilə üz-üzədir. Yaddaşını qoruyan cəmiyyət isə yaşadığı acıları, qazandığı təcrü¬bə¬ləri və sahib olduğu mədəni zənginlikləri gələcək nəsillərə ötürə bilər.

Sənədli filmlərlə tarixin daha geniş kütlələrə çatdırılması

Nazim Müəllimin çalışmaları yalnız kitablar və elmi nəşrlərlə məhdudlaşmır. O, ta¬rixi mövzuların daha geniş kütlələrə çatdırılmasına töhfə verən bir sıra sənədli filmlərin də ssenari müəllifi olub.
Bu filmlər arasında aşağıdakılar yer alır:
Ermənilərin Qafqaza köçü
Zəngəzur
Qarabağ: Əcdadlarımızın mirası
Göyçə: İtirilmiş ocaq
İrəvan: Gizlədilmiş həqiqətlər
Sənədli filmlər tarixi məsələlərin yalnız kitab oxuyan və ya elmi nəşrləri izləyən insanlara deyil, daha geniş ictimaiyyətə çatdırılması baxımından mühüm imkan yaradır. Görüntülər, nəql, arxiv materialları və tarixi məkanlar bir araya gəldikdə keçmişin izləri tamaşaçı üçün daha anlaşıqlı olur.
Xüsusilə ata-baba yurdlarından ayrılmağa məcbur olmuş xalqların keçmişindən bəhs edən əsərlər tarixi hadisələrlə yanaşı, insanların yaşadıqları itkiləri, köçləri və geridə qoyduqları həyatları da gündəmə gətirə bilər.
Göyçədən Ağbabaya, Zəngəzurdan İrəvana, Qarabağdan Naxçıvana qədər uzanan tarixi coğrafiya Azərbaycan türklərinin keçmişini anlamaq istəyən araşdırmaçılar üçün çoxsaylı tədqiqat imkanları yaradır. Bu bölgələr haqqında aparılan araşdırmaların sənəd¬lərlə dəstəklənməsi və elmi dəqiqliklə həyata keçirilməsi tarixi yaddaşın qorunması baxı¬mın¬dan əhəmiyyətlidir.
Nazim Mustafanın kitablarla yanaşı, sənədli filmlər sahəsində də fəaliyyət göstər-məsi onun tarixi mövzuları müxtəlif ifadə vasitələri ilə cəmiyyətə çatdırmağa çalışan bir ziyalı olduğunu göstərir.

Ağbabanın yetişdirdiyi dəyərli bir ziyalı

Bütün bu çalışmaların mənim üçün ayrıca bir mənası da var: Nazim Mustafa Ağ-baba kökənli bir həmvətənimizdir.
İnsanın doğulduğu və ya köklərinin bağlı olduğu coğrafiyaya duyduğu sevgini söz-lərlə tam ifadə etmək çox vaxt mümkün olmur. Çünki yurd sevgisi yalnız bir yerin adını çəkmək demək deyil. Həmin coğrafiyanın insanlarını, mədəniyyətini, tarixini, dilini və xa¬tirələrini mənimsəmək, onlara sahib çıxmaq deməkdir.
Biz Ağbabalılar üçün Ağbaba ailələrimizin keçmişində, böyüklərimizin danışdığı hekayələrdə, uşaqlığımızdan bəri eşitdiyimiz mahnılarda və yaddaşımızda daşıdığımız ata yurdu xatirələrində yaşayır.
Bəzən insan yurdundan uzaq düşür, amma yurdu insanın içindən uzaq düşmür. İllər keçir, nəsillər dəyişir, həyat başqa şəhərlərdə və başqa ölkələrdə davam edir. Bununla be¬lə, insanın köklərinə duyduğu həsrət yaşamaqda davam edir.
Bu səbəbdən Ağbabadan yetişən, öz sahəsində zəhmət çəkən, araşdıran, yazan və yaradan hər bir dəyərli insanın uğurunu yalnız şəxsi nailiyyət kimi görmürəm. Bu uğur-ları eyni zamanda mədəniyyətimizin, yetişdirdiyimiz insanların və ictimai yaddaşımızın zənginliyi hesab edirəm.
Nazim Müəllimin tarix araşdırmalarına illərini həsr etməsi, əsərlər ortaya qoyması və elmi fəaliyyətini davam etdirməsi həmvətənləri baxımından da təqdirəlayiqdir.
Əlbəttə, insanın dəyəri yalnız doğulduğu yerə və ya daşıdığı kimliyə bağlı deyil. Əsl dəyər gördüyü işlərlə, insanlara münasibəti ilə, daşıdığı məsuliyyətlə və ortaya qoyduğu əməyin keyfiyyəti ilə müəyyən olunur. Bununla yanaşı, insanın öz köklərindən gələn mə¬dəni irsi yaşatmağa töhfə verməsi də ayrıca məna daşıyır.
Mən Nazim Mustafanın timsalında yurduna duyduğu bağlılığı elmi çalışmaları ilə bir¬ləşdirən bir araşdırmaçı görürəm. Onun həyat yolu çətinliklər qarşısında çalışmağı da¬vam etdirməyin və insanın malik olduğu imkanları cəmiyyətin xeyrinə yönəltməyin əhə¬miyyətini xatırladır.
Ağbabanın adını elm aləmində, tarix araşdırmalarında və mədəniyyət sahəsində ta-nı¬dan hər bir həmvətənimizin qədrini bilmək, uğurlarını təqdir etmək və gələcək nəsil-lərə nümunə göstərmək hamımızın ortaq məsuliyyətidir.
Altmış doqquz ildən sonra geriyə qalan: Zəhmət, əsər və nüfuz
Altmış doqquz yaş insan ömründə geriyə dönüb baxmaq və görülən işləri dəyər-ləndirmək üçün mənalı bir mərhələdir. Bu yaş yalnız geridə qalan illəri deyil, həmin illə¬rin necə dəyərləndirildiyini də düşünməyə fürsət yaradır.
Bəzi insanlar ömürlərini vəzifələrin arxasınca keçirdir, bəziləri isə özlərindən sonra qalacaq əsərlər yaratmaq üçün çalışırlar. Zaman keçdikcə vəzifələr dəyişə, adlar unudula bilər. Ancaq zəhmətlə ortaya qoyulan əsərlər yeni nəsillər tərəfindən oxunmağa və dəyər¬ləndirilməyə davam edə bilər.
Nazim Müəllimin həyatına nəzər saldıqda müəllimlikdən dövlət vəzifələrinə, mət-buat fəaliyyətindən akademik araşdırmalara qədər uzanan çoxşaxəli bir peşə yolu görü-rük. Bu yolun müxtəlif mərhələlərini birləşdirən ortaq xüsusiyyət araşdırmaq, çalışmaq və yaratmaq əzmidir.
Onun elmi fəaliyyəti haqqında tək bir məqalədə ətraflı danışmaq, əlbəttə, mümkün deyil. Burada məqsədim əhatəli bir akademik təhlil ortaya qoymaqdan daha çox, onu ta-nı¬yan və çalışmalarına dəyər verən bir həmvətəni kimi duyğu və düşüncələrimi ifadə et-məkdir.
Bu sətirləri qələmə alarkən yalnız bir doğum gününü qeyd etmək istəmədim. Eyni zamanda elmə zəhmət verən insanların qədrinin bilinməli olduğunu, dostluğun və vəfanın həyatımızdakı yerini bir daha xatırlatmaq istədim.
Çünki insan bəzən özünə çox yaxın olan bir dostunun zəhmətini və dəyərini ifadə etməyi təxirə salır. Gündəlik həyatın qayğıları içərisində dəyər verdiyi insanlara duyduğu təqdiri bildirməyi sonraya saxlayır. Halbuki xoş sözün, təqdirin və vəfanın öz zamanı var. Dəyərli insanların əməyini onlar həyatda ikən dilə gətirmək, onlara duyduğumuz hörməti açıq şəkildə ifadə etmək lazımdır.
Nazim Müəllimin altmış doqquz yaşını bəhanə edərək bu yazını qələmə almağımın əsas səbəbi də məhz bu düşüncədir.
Bir dostdan dostuna, bir həmvə təndən həmvətəninə
Əziz Nazim Müəllim…
Həyat yolunuzun altmış doqquzuncu ilini qeyd edərkən bu günə qədər ortaya qoy-duğunuz zəhməti, tariximizə dair araşdırmalarınızı və geridə qoyduğunuz əsərləri hör-mətlə yad edirəm.
Sizin şəxsinizdə elmə könül vermiş, yurdunun problemlərini özünə dərd etmiş və çalışmalarını illər boyunca davam etdirmiş bir araşdırmaçı görürəm. Əlbəttə, heç bir insa¬nın həyatı yalnız uğurlardan ibarət deyil. Hər həyatın özünəməxsus sınaqları, çətinlikləri, sevincləri və kədərləri var. Əsas məsələ bütün bunlardan keçərkən insanın çalışma əz¬mi¬ni, həqiqət axtarışını və insani dəyərlərini qoruyub saxlaya bilməsidir.
Siz də həyatınızın müxtəlif dövrlərində fərqli vəzifələr daşımış, yeni şəraitlərlə qar¬şılaşmış və çalışmalarınızı davam etdirmiş bir insansınız. Buna görə də altmış doqquz yaşınızı yalnız bir yaş dönümü kimi deyil, həm də zəhmətlə keçən illəri xatırlamaq üçün bir fürsət kimi görürəm.
Arzu edirəm ki, bundan sonrakı illəriniz sağlamlıq, rahatlıq, xoşbəxtlik və yeni uğur¬larla keçsin. Elmi çalışmalarınız davam etsin, araşdırmalarınız yeni əsərlərə çevrilsin və illər ərzində topladığınız biliklər gələcək nəsillərə çatsın.
Ağbabanın adını daşıyan, onun mədəniyyətinə və tarixinə dəyər verən bizlər üçün sizin kimi dəyərli həmvətənlərimizin varlığı qürurvericidir.
Mən də Türkiyədə yaşayan bir Ağbabalı kimi ata yurdumuzun yetişdirdiyi və zəh-mət¬ləri ilə cəmiyyətimizə töhfə verən insanları yad etməyi, onların uğurlarını təqdir et-mə¬yi bir vəfa borcu sayıram. Çünki yurd sevgisi yalnız keçmiş üçün darıxmaqla deyil, həmin keçmişin dəyərlərini yaşatmaqla da məna qazanır.
Ağbabanın tarixini araşdıran, mədəniyyətini yaşatmağa çalışan və köklərimizin xatirəsini gələcək nəsillərə çatdırmaq istəyən hər kəsin əməyinin dəyər qazanmasını ar-zula¬yıram. Bu yolda alimlərimizin, araşdırmaçılarımızın, yazıçılarımızın, aşıqlarımızın və mədəniyyət daşıyıcılarımızın bir-birinə dəstək olması ortaq mirasımızın qorunmasına mühüm töhfə verəcəkdir.
Nazim müəllimə ürəkdən arzum budur: qələminiz qüvvətli, zehniniz açıq, könlünüz rahat olsun. Sağlamlıqla keçirəcəyiniz neçə-neçə ildə yeni araşdırmalara imza atmağınız, tariximizin aydınlaşdırılmasına töhfə verməyə davam etməyiniz və doğmalarınızla bir¬likdə gözəl günlər yaşamağınız diləyi ilə…
Altmış doqquz illik həyat yolunuzun işığı bundan sonrakı illərinizi də aydınlatsın.
Neçə-neçə sağlam, rahat və uğurlu illərə, dəyərli Nazim Müəllim!
Hörmət, sevgi və ehtiramlarımla…

Erdal AYKAR
Folklor və Qafqaz Tarixi Araşdırmaçısı
(Türkiyədə yaşayan bir Ağbabalı həmvətəniniz)

ANA DİLİMİZ –

MİLLİ KİMLİYİMİZDİR

Şəki şəhərindəki Ü.Hacbəyli adına şəhər Folklor Evində Şəki MKS-nin 13 nömrəli kitabxana filialı ilə birlikdə Azərbaycan Əlifbası və Azərbaycan Dili Günü ilə əlaqədar “Mənim ana dilim, mənim kimliyim” adlı ədəbi-bədii tədbir keçirilib. Hər il ənənəvi olaraq keçirilən Ana dili günlərində olduğu kimi, bu dəfəki mərasimdə də dilimizin özəlliyi, millətin və dövlətin mövcudluğundakı müstəsna yer və əhəmiyyəti barədə geniş diskussiya aparıldı. Çıxış edən ziyalıların hər biri dilimizin qorunması və inkişafı ilə bağlı maraqlı fikir və mülahizələr söylədilər.
Tədbirin aparıcısı – M.F.Axundzadə adına Şəki Şəhər Mədəniyyət Mərkəzinin aparıcı metodisti, tanınmış bədii qiraətçi Nazilə xanım Qaffarova mərasimi açdı, iştirakçıları ana dili ilə bağlı şeir parçası ilə salamladıqdan sonra, Azərbaycan torpaqlarının işğaldan azad olunması zamanı canlarından keçmiş şəhidlərimizin xatirəsi bir dəqiqəlik sükutla yad edildi. Daha sonra unudulmaz Xalq şairimiz Bəxtiyar Vahabzadənin “Ana dilim” şeirinin şairinin öz dilindən səsləndiyi video-çarx nümayiş etdirildi.

N.Qaffarova sözü Şəkinin şair-alim qızı, Bakıda yaşasa da, doğma yurdunda keçirilən bu cür tədbirlərdə böyük məmnuniyyətlə iştirak və çıxış edən AMEA N.Gəncəvi adına Ədəbiyyat İnstitutunun aparıcı elmi işçisi, dosent Qiymət xanım Məhərrəmliyə verdi. Qiymət xanım çıxışını əsasən doğma dilimizdə yaranan folklorumuz, klassik və müasir ədəbiyyatımız, eyni zamanda dilimizin qorunub-saxlanması və inkişafının milli-mənəvi dəyərlər sistemimizdəki əhəmiyyətli rolu üzərində qurdu. Şair-alim çıxışını “Vətən nədir” adlı şeiri ilə yekunlaşdırdı. Şəki ədəbi mühitinin istedadlı nümayəndələrindən Zaur İlhamoğlu, Gülarə İnci, Əfsanə Rəvan, qiraətçi Aylin Raminqızı da öz çıxışlarında maraqlı fikirlər irəli sürdülər, bir-birindən gözəl şeirlər səsləndirildi.
Ü.Hacıbəyli adına şəhər Folklor Evinin metodisti, sevilən müğənni İdris İdrisovun ifa etdiyi şən-şux mahnı – “Şirin dil” Ana Dilimizin necə sevilən bir dil olduğunun əyani sübutuna çevrildi.

Şəki şəhər MKS-nin 13 nömrəli kitabxana filialının müdiri Gövhər Bəkirova da çıxış edərək, tədbirin keçirilməsindən məqsəd və dilimizin sevilməsi, inkişaf etdirilməsi istiqamətində görülmüş və görülməkdə olan işlərdən danışdı. Tədbir iştirakçılarına, qonaqlara və aparıcıya minnətdarlığını bildirdi. Sonda xatirə şəkilləri çəkdirildi.

Şəfəq Məhərrəmli,
ŞƏKİ.

Xankəndi, Xocalı və Ağdərə

məktəblərində “Son zəng” - FOTO

İyunun 13-də Xankəndi şəhəri, Ağdərə və Xocalı rayonlarında fəaliyyət göstərən ümumtəhsil məktəblərində 2025–2026-cı tədris ilinin başa çatması münasibətilə “Son zəng” tədbirləri keçirilib.Xankəndi şəhərində, Ağdərə və Xocalı rayonlarında Bərpa, Tikinti və İdarəetmə Xidmətinin ictimaiyyətlə əlaqələr şöbəsindən verilən məlumata görə, bu il Xankəndi şəhərindəki 4 nömrəli tam orta məktəbindən 32, Xocalının Ballıca kənd tam orta məktəbindən 15, Xocalı şəhər 1 nömrəli tam orta məktəbindən isə 6 şagird məzun olub.Ağdərə rayonunda fəaliyyət göstərən Vəngli tam orta məktəbində 3, Həsənriz tam orta məktəbində isə 4 şagird məktəbi başa vuraraq məzun adını qazanıb. "Son zəng" tədbirində çıxış edənlər, məzunları təbrik edib, onların Qarabağ torpağında “Son zəng” sevincini yaşamalarını tarixi hadisə adlandırıblar. . Bildirilib ki, işğaldan azad olunmuş ərazilərdə həyata keçirilən genişmiqyaslı bərpa və yenidənqurma işləri çərçivəsində müasir təhsil infrastrukturu yaradılıb, yeni məktəb binaları tikilib, mövcud təhsil ocaqları əsaslı təmir və bərpa olunub. Vurğulanıb ki, dövlət tərəfindən şagirdlərin keyfiyyətli təhsil alması üçün hər cür şərait yaradılıb, məktəblər müasir avadanlıqlarla təchiz edilib və təhsil mühitinin daha da inkişaf etdirilməsi istiqamətində ardıcıl işlər görülür. Qeyd edək ki, "Son zəng" tədbirində dövlət himni səsləndirilib, bədii-kompozisiyalar nümayiş olunub, son zəng çalınaraq, 2025–2026-cı tədris ilinə yekun vurulub.

Birinci sinfə qəbulla bağlı yenilik

Dövlət ümumi təhsil müəssisələrində təhsilini dövlət təhsil standartları əsasında digər dildə almaq istəyən şagirdlərin təhsil almaq istədikləri tədris dili üzrə müsahibədən keçirilməsi qaydası təsdiqlənib. Qaydalarda I sinfə qəbul üzrə müsahibənin hansı meyarlar əsasında qiymətləndiriləcəyi də öz əksini tapıb. Belə ki, I sinfə qəbul üzrə müsahibə zamanı uşağın tədris dilini bilmə səviyyəsi aşağıdakı meyarlar əsasında qiymətləndiriləcək:
dinləyib-anlama bacarığı
Uşaq sadə tapşırıqları dinləyib yerinə yetirməli, qısa (3-5 cümlədən ibarət) mətni dinləməli və suallara cavab verməli, sualı diqqətlə dinləyib uyğun cavab verməlidir.
rabitəli danışma bacarığı
Uşaq özünü təqdim etməli, ailəsi və vətəni haqqında danışmalı, şəkil əsasında sadə cümlə qurmalıdır.
söz ehtiyatı
Uşaq əşyaların adlarını düzgün adlandırmalı, heyvan, bitki, meyvə-tərəvəz, peşə adları kimi ümumi anlayışları tanımalı, xüsusiyyət bildirən sözlərdən istifadə etməli (rəngləri adlandırmalı, ölçü və keyfiyyət bildirən sözləri bilməli), ətraf aləmdə baş verən hadisələri, təbiətdəki mövsümi dəyişiklikləri təsvir etməlidir.
hərf və səsləri anlama və tələffüz etmə
Uşaq səslərdən söz düzəltməli, hərfi formasına görə tanımalı (böyük və kiçik), danışıqda eşitdiyi səsi müvafiq hərflə əlaqələndirməli, sözləri aydın tələffüz etməlidir.
Qeyd edək ki, Komissiya üzvlərinin verdiyi ümumi ballar toplanılır və komissiya üzvlərinin sayına bölünərək yekun bal müəyyən edilir. Müsahibədən 12 və daha çox bal toplamış şagird müsahibədən müvəffəqiyyətlə keçmiş hesab olunur. Müsahibənin nəticəsi onun keçirildiyi tarixdən 5 iş günü müddətində elektron kabinetə göndərilir.

(Trend)

Doqquz abituriyentdə telefon tutuldu

Dövlət İmtahan Mərkəzi tərəfindən 2026-cı il aprelin 19-da bir neçə imtahan keçirilib.
Mərkəzdən verilən məlumata görə, onlar aşağıdakılardı:
1. Əvvəlki illərin məzunları üçün qəbul imtahanının I mərhələsi, V ixtisas qrupu üzrə ali təhsil müəssisələrinə və 11 illik təhsil bazasında kolleclərə qəbul imtahanı;
2. Müsabiqədə buraxılış imtahanında verdiyi xarici dildən fərqli dil üzrə iştirak etmək istəyən cari ilin məzunları üçün əlavə xarici dil imtahanı;
3. Qəbul imtahanını buraxılış imtahanında verdiyi dildən fərqli dil üzrə vermək istəyən cari ilin məzunları üçün əlavə tədris dili imtahanı;
4. Mart ayında keçirilmiş buraxılış imtahanlarında üzrlü səbəblərdən iştirak edə bilməmiş və barəsində Mərkəzə müraciət edilmiş cari ilin XI sinif şagirdləri üçün buraxılış imtahanı;
5. Eksternat qaydasında XI sinif üzrə yekun attestasiyada iştirak etmək istəyən şəxslər üçün buraxılış imtahanı;
6. Buraxılış imtahanlarında müxtəlif səbəblərdən iştirak edə bilməmiş və barəsində Mərkəzə müraciət edilmiş əvvəlki illərin XI sinif məzunları üçün buraxılış imtahanı;
7. Naxçıvan MR-də yerləşən məktəblərin cari ilin XI sinif şagirdləri üçün buraxılış imtahanı keçirilib.
İmtahanlar Bakı, Abşeron, Sumqayıt, Gəncə, Şəmkir, Şəki, Lənkəran, Mingəçevir, Şirvan, Qazax, Bərdə, Sabirabad, Göyçay, Kürdəmir, Salyan, Cəlilabad, Quba, Xaçmaz, Xankəndi və Naxçıvan MR-də təşkil olunub.
İmtahanda 37338 nəfərin iştirakı nəzərdə tutulurdu.
İmtahanda 90 nəfər sağlamlıq imkanları məhdud (gözdən əlil, serebral iflic, eşitmə əngəlli və digər) abituriyent də iştirak edəcək. Bu abituriyentlərin rahat şəkildə imtahan verməsi üçün imtahan binalarında xüsusi zallar ayrılıb, orqanizmin funksiyalarının 81-100 faiz pozulmasına görə gözdən əlilliyi müəyyən edilmiş şəxslərə isə fərdi nəzarətçilər təyin edilib. Hərəkət məhdudiyyətli şagirdlərin bina və zala daxil olması və hərəkəti üçün də şərait yaradılıb.
İmtahanın idarə olunması üçün 162 ümumi imtahan rəhbəri, 466 imtahan rəhbəri, 3577 nəzarətçi, 477 buraxılış rejimi əməkdaşı və 162 bina nümayəndəsi ayrılıb.
İlkin məlumatlara əsasən, 9 nəfərdə mobil telefon aşkar olunduğu üçün imtahandan xaric edilib və araşdırma aparılacaq.
Bu gün saat 15:30-da DİM-in “Youtube” kanalı vasitəsilə canlı yayım ediləcək və Mərkəzin məsul əməkdaşları, ekspertlər tərəfindən imtahanda istifadə olunmuş test tapşırıqları ilə bağlı izahat veriləcək, həmçinin qapalı və kodlaşdırıla bilən açıq tipli tapşırıqların düzgün cavabları təqdim olunacaq. Şagirdlər onları maraqlandıran sualları canlı yayımın şərh bölməsinə yaza bilərlər.
Aprelin 20-dən etibarən DİM-də imtahan protokolları və cavab vərəqlərinin emalına başlanılacaq. İmtahanlarda istifadə olunan yazılı cavab tələb edən açıq tipli tapşırıqların yoxlanılması vaxt tələb etdiyindən nəticələrin 6 həftədən sonra elan olunması nəzərdə tutulur.
İmtahanda iştirak edənlər, həmçinin valideynlər, müəllimlər, ekspertlər bütün test tapşırıqlarının izahının elektron versiyasını (pdf formasında), həmçinin etalon cavabları canlı yayımdan sonra DİM-in sosial şəbəkə hesablarından əldə edə biləcəklər.

3 nəfər maksimum

bal topladı

Tam (11 illik) orta təhsil səviyyəsi üzrə 9 mart 2026-cı il tarixində keçirilmiş buraxılış imtahanının nəticələri elan olunub.
İmtahan iştirakçıları arasında 2 nəfər – Abşeron rayonu Ceyranbatan qəsəbəsi 1 saylı orta məktəbin məzunu Həsənli Aydın Çingiz oğlu və Bakı şəhəri, 289 saylı orta məktəbin (“Zəngi” liseyi) məzunu Qurbanov Muhammedali Əhməd oğlu 300 bal toplamaqla ən yüksək nəticəni göstərib.
ADA məktəbinin ingilis dilində tədris alan məzunu Fərəcov Mikayıl Elşən oğlu da 200 bal toplamaqla ən yüksək nəticəni göstərib.
Fərqli dildə tədris aparılan məktəblərin məzunları 2 fənn (riyaziyyat və xarici dil) üzrə imtahan verir və maksimal toplaya biləcəkləri bal 200-dür.

Azərbaycanın hərb tarixinə dair

kitab türk dilində çapdan çıxıb

“Azerbaycan'da Askeri işleri ve Askeri Sanati (Eski çağlardan 16. yüzyılına kadar)” adlı monoqrafiya işıq üzü görüb.
AZƏRTAC xəbər verir ki, geniş oxucu üçün nəzərdə tutulan 344 səhifəlik elmi əsərin müəllifi Milli Müdafiə Universitetinin Hərbi Elmi Tədqiqat İnstitutunun professoru, “Dərbənd” Xeyriyyə İctimai Birliyinin sədri, ehtiyatda olan birinci dərəcəli kapitan, tarix elmləri doktoru, professor Nurulla Əliyevdir.
Əsər Milli Müdafiə Universitetinin Hərbi Elmi Tədqiqatlar İnstitutu tərəfindən hazırlanmış “Azərbaycanın hərb tarixi” monoqrafiyası əsasında təkmilləşdirilib. Kitabda üç minillik dövr ərzində Azərbaycan ərazisində baş vermiş hərbi-siyasi hadisələr, qədim dövrlərdən XVI əsrə qədər baş vermiş müharibələr və hərbi-strateji düşüncənin formalaşma mərhələləri geniş şəkildə işıqlandırılır.

Zəngin mənbələrə və elmi ədəbiyyata əsaslanan bu tədqiqatda Azərbaycanda hərb sənətinin yaranması və inkişaf xüsusiyyətləri, hərbi sistemin təşkili, döyüş taktikaları, istehkam və müdafiə qurğularının rolu, eləcə də müxtəlif silah növlərinin istehsalı və tətbiqi məsələləri ətraflı şəkildə araşdırılır.
Müəllif tərəfindən təqdim edilən monoqrafiyada bu dövrdə Azərbaycan ərazisində yaşamış tayfaların müharibələrdə iştirakı, qədim Azərbaycan dövlətlərində hərb işinin təşkili və yerli tayfaların silahları haqqında qiymətli məlumatlar da öz əksini tapıb.
Kitab çoxlu sayda tarixi xarakterli illüstrativ materialla zənginləşdirilib – dövlətlərin, yürüşlərin xəritələri, döyüş əməliyyatlarının, hərbi təşkilatların yürüş və döyüş düzülüşləri sxemləri, tarixi silahların fotoşəkilləri, batal miniatürləri, o cümlədən to¬rev¬tika və daşişləmə sənəti nümunələri daxil edilir.
Beləliklə, ən qədim dövrlərdən XVI əsrə qədər Azərbayca¬nın hərb tarixinin öyrənilməsi və müvafiq ümumiləşdirilməsinin aktuallığı, problemin Azərbaycan tarixşünaslığında konkret–tarixi və konseptual baxımdan araşdırılmaması təqdim edilən tədqiqatın mövzu və məqsədlərini şərtləndirib.
Elmi məzmunu və aktuallığı ilə seçilən bu nəşr elmi biliklərin yayılmasına, milli tariximizin zənginləşdirilməsində əhəmiyyətli rol oynayır və daha dərindən öyrənilməsinə xidmət edir.