27-05-2026, 11:20
VI Türk Dünyası Ədəbiyyat və
Kitab Festivalının “Gül dəftəri”
Ölkəmizdə keçirilən VI Türk Dünyası Ədəbiyyat və Kitab Festivalının bu gün sonuncu günüdür.
Qeyd edək ki, festival Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət Nazirliyi, Gənclər və İdman Nazirliyi, Yazıçılar Birliyi, Milli Məclisin Mədəniyyət Komitəsi, Bakı şəhər İcra Hakimiyyəti, AMEA, Beynəlxalq Türk Akademiyası, TÜRKSOY, TİKA, YTB, Yunus Əmrə İnstitutu, ANAİB, İLESAM, DGTYB, İnam Mühafizə şirkəti, Mədəniyyət kanalı və Bizim.Media informasiya agentliyinin təşkilati dəstəyi ilə həyata keçirilir.
Ədəbi-bədii kompozisiyalarla davam etdirilən festivalın ilk günü Azərbaycan-Türkiyə, ikinci günü Özbəkistan-Türkmənistan, üçüncü günü Qazaxıstan-Qırğızıstan, dördüncü günü Macarıstan-Şimali Kipr Türk Respublikası, sonuncu günü isə Türk Dünyası - Yunus Əmrə günü adlandırılıb.
Dünən, 25 may tarixində, festivalın dördüncü günü Macarıstan-Şimali Kipr Türk Respublikasına həsr edilmiş “Gül dəftəri” adlı poeziya saatında tanınmış yazıçı Narıngül Nadirin moderatorluğu ilə yazar və şairlər - Gülnar Ümid, Seyid Aynur, Arzu Nehrəmli, Sara Selcan və Mina Rəşid iştirak edirdilər.
“Gül dəftəri” adlı poeziya saatı xatırladaq ki, Aqnes Nemes (Macarıstan) və Urkiyyə Minə Balmanın (Şimali Kipr) yazarlarının əziz xatirəsinə həsr edilmişdi.
Mina RƏŞİD
26-05-2026, 08:58
Pərvanə Məmmədova
Filologiya üzrə fəlsəfə doktoru,dosent
Azərbaycan Texniki Universiteti
Başqırd alimi Zakir Şakirov və
türkologiya dilçiliyinin inkişaf konsepsiyası
Məlum olduğu kimi, 1926-cı il 26 fevral – 5 mart tarixlərində Azərbaycanın paytaxtı Bakı şəhərində keçirilmiş Birinci Ümumittifaq Türkoloji Qurultayı SSRİ-də yaşayan türk xalqlarının tarixi, etnogenezi, mədəniyyəti, dili və ədəbiyyatı sahələrinin inkişafında əvəzsiz rol oynamışdır. Qurultay latın əlifbasına (yanəlifə) keçid və terminologiyanın unifikasiyası ilə bağlı tarixi əhəmiyyətli qərarlar qəbul etmiş, bu da iştirakçıların sonradan repressiyalara məruz qalmasına baxmayaraq, mədəni-etnik inteqrasiyaya və konsolidasiyaya mühüm pozitiv təsir göstərmişdir.
Birinci Ümumittifaq Türkoloji Qurultayı SSRİ-də yaşayan türk xalqlarını (azərbaycanlılar, başqırdlar, qazaxlar, qaraçaylılar, qırğızlar, malkarlar, tatarlar, özbəklər, Krım tatarları, yakutlar və s.), həmçinin aparıcı rus akademiklərini və xarici ölkələrdən olan mütəxəssisləri təmsil edən və türkologiya sahəsində çalışan alimləri, ədəbiyyatçıları, dilçiləri, etnoqrafları və tarixçiləri bir araya gətirmişdir. Qurultayın bir çox nümayəndələri haqqında elm-ictimaiyyəti məlumatlı olsa da, Başqırdıstan MSSR-ni və digər regionları təmsil edən başqırd alimlərinin taleyi və fəaliyyəti ilə bağlı məlumatlar olduqca azdır. Bunu nəzərə alaraq, biz Azərbaycan ictimaiyyətini Birinci Türkoloji Qurultayın başqırd nümayəndələri ilə tanış etməyi məqsədəuyğun hesab edirik.
Stenoqrafik materiallardan məlum olur ki, qurultayda başqırd ziyalılarını təmsil edən səkkiz nəfər iştirak etmişdir: 1) Atnaqulov Salah Sədri oğlu – “Qajur” nəşriyyatının müdiri və baş redaktoru (Kazan); 2) Bilyalov Məcid Masaqutoviç – Başqırd Xalq Maarif Komissarlığı (Moskva); 3) Manatov Şərif Əhmədoviç – pedaqoq (Tiflis); 4) Qabitov Həbibulla A.-Kağıroviç – pedaqoq (Ufa); 5) Vildanov Qabduləhət Fazıloviç – 1925–1927-ci illərdə başqırd dili komissiyasının üzvü (Ufa); 6) İdelqujin Kərim Abdulloviç – Başqırd Xalq Maarif Komissarlığı (Ufa); 7) Şakirov Zakir Şakiroviç – Xalq Təhsili İnstitutu (Ufa); 8) Mryasov Sağit Qubaydulloviç – Başqırdıstanı Öyrənmə Cəmiyyəti (Ufa).
Materialların təhlili göstərir ki, faktiki olaraq Başqırdıstanı rəsmi şəkildə altı nəfər təmsil etmişdir. Bu yazıda biz onlardan biri – görkəmli başqırd maarifçisi, pedaqoq-tarixçi Zakir Şakiroviç Şakirovun (1881–1968) həyat və fəaliyyətindən bəhs etməyi zəruri hesab etmişik.
Zakir Şakirov Ufa quberniyasının Birsk qəzasının Karasay-Yelqa kəndində anadan olmuşdur. O, ömrü boyu təhsil və başqırd dili problemləri ilə məşğul olmuş, sovet dövründə Başqırd MSSR Xalq Maarif Komissarlığında çalışmışdır. 2007-ci ildə Ufada “Başqırdıstan pedaqoji jurnalı kitabxanası” seriyasından Y.V. Erginin “Z.Ş. Şakirov (1881–1968)” adlı kitabı nəşr edilmişdir . Bu əsərdə onun həyatı və fəaliyyəti geniş şəkildə işıqlandırılmışdır.
Kitabda onun uşaqlıq illəri, təhsili, “Mühəmmədiyyə” mədrəsəsində oxuması, A.L. Şanyavski adına Moskva Universitetində təhsil alması, Ufa quberniya idarələrində fəaliyyəti, muzeyə rəhbərliyi, elmi ekspedisiyalarda iştirakı, başqırd dili dərsliklərinin və terminologiyasının yaradılmasında rolu kimi mövzulara nəzər salınmışdır.
XX əsrin 20-ci illərində başqırd dilinin dövlət dili kimi hüquqi status alması ilə həm də bu dil üzrə dərsliklərin yaradılmasına başlarılmışdır. Lakin dilçilik kadrlarının çatışmazlığı və elmi tədqiqatların azlığı bu prosesi çətinləşdirirdi. Buna baxmayaraq bu sahədə həmin dövrlərdə Başqırdıstanda fəaliyyət göstətərən, N.K.Dmitriyev adlı böyük alimin mühüm rolun etməliyik.
Zakir Şakirov öz dövrünə görə yüksək səviyyəli təhsil almışdır. O, 1902-ci ildə “Mühəmmədiyyə” mədrəsəsini bitirmiş, 1912–1915-ci illərdə Moskvadakı A.L.Şanyavski adına universitetdə təhsilini davam etdirmişdir [1, s. 18]. Daha sonra müxtəlif təhsil müəssisələrində çalışmış, 1931–1951-ci illərdə Maarif İnstitutunda başqırd dili və ədəbiyyatı kafedrasına rəhbərlik etmişdir. O, həmçinin dərsliklər, lüğətlər, proqramlar müəllifi olmuş, başqırd ədəbi dilinin, terminologiyasının və orfoqrafiyasının formalaşmasında böyük işlər həyata keçirmişdir.
Zakir Şakirov dövrünün tanınmış türkoloq alimləri və ziyalıları ilə, o cümlədən Kayum Nasiri, Məcid Qafuri və professor N.F.Katanovla dostluq etmişdir. O, Şərq ədəbiyyatını dərindən öyrənmiş, İbn Sina, Ömər Xəyyam və başqa bu kimi klassikləri gərəyincə mütaliə etmişdir.
1907-ci ildə onun tatar şairi Qabdulla Tukay ilə görüşü olmuş və bu dostluq Tukayın ölümünə qədər davam etmişdir.
Yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi, Zakir Şakirov 1926-cı ildə Bakıda keçirilən Birinci Türkoloji Qurultayda iştirak etmiş və türk dillərinin latın qrafikasına keçirilməsi məsələlərinin müzakirəsində əsaslı təkliflərlə çıxış etmişdir .
O, bu misli görünməyən tədbirdən daha öncə yazıb nəsr etdirdiyi “Türkoloji qurultay haqqında” məqaləsində türkologiya ilə bağlı mühüm təkliflər irəli sürmüşdür. Bu təkliflərdə o, türk dillərinin xüsusiyyətlərinin müəyyənləşdirilməsi, ortaq terminologiyanın hazırlanması, dialektlərin öyrənilməsi, vahid yazı sisteminin qurulması və xüsusi ilə Elmi İnstitutunun yaradılması kimi ilə bağlı məsələlərin vacibliyindən bəhs etmişdi .
Şakirov Başqırdıstan Elmi-Tədqiqat İnstitutunda çeşidli sahə lüğətlərinin hazırlanmasında da fəal iştirak etmişdir. O, botanika, kimya və riyaziyyat üzrə terminoloji lüğətlərin ya ayrıca müəllifi, ya da müəlliflərindən biri olmuşdur.
Elmi ekspedisiyalar zamanı o, başqırd xalqının dili, folkloru və maarif tarixi ilə bağlı mühüm materiallar toplamış, Akmulla kimi milli klassiklərin yeni əsərlərinin aşkara çıxarılmasında aparıcı rol oynamışdır.
Araşdırmalar göstərir ki, Zakir Şakirov başqırd dilçiliyi tarixində mühüm yeri olmuş tanınmış şəxsiyyətlərdən öncülü olmaqla Əmək qəhrəmanı (1928), Əməkdar elm xadimi (1944) kimi yüksək mükafatlara layiq görülmüşdür.
23-05-2026, 20:23
Bakıda Özbəkistan Universitetlərinin
III Təhsil Sərgisi keçirilib
Bakıda Özbəkistan Universitetlərinin III Təhsil Sərgisi keçirilib . Tədbir "İngla İnternational ETC", Özbəkistan Ali Təhsil Nazirliyi, Özbəkistanın Azərbaycandakı səfirliyi ilə birgə AMEA-nın Mərkəzi Elmi Kitabxanasının dəstəyi ilə təşkil olunub.
Tədbirin açılış mərasimində çıxış edən Milli Məclisin Eım və Təhsil komitəsinin sədri Anar İsgəndərov bildirib ki, Özbəkistan və Azərbaycan dost-qardaş dövlətlərdir: "Amma uzun illər həm Çar Rusiyası dövründə, həm də Sovet dönəmində bu əlaqələrin inkişafına süni əngəllər var idi. Hər iki dövlət öz müstəqilliyini əldə etdikdən sonra bu münasibətlər sürətlə inkişaf edir. Bu münasibətlərin inkişafında Azərbaycan və Özbəkistan əhalisinin, o cümlədən jurnalistlərin də böyük xidməti var".
Milli Məclisin deputatı Ceyhun Məmmədov tədbiri bayram kimi səciyyələndirib: Bu gün həm də bayramdır. Türk dünyası arasında əlaqələr yüksək səviyyədədir. Bu əlaqələr son illər daha da inkişaf edib. Ümumiyyətlə, Azərbaycanla Orta Asiya və Türk dövlətləri arasında əlaqələr yeni mərhələyə daxil olub. Bu, təhsil sahəsində əlaqələrdə də özünü göstərir. Odur ki, İngla Scoolun təşkilatçılığı ilə keçirilən sərgilərin davamlı olmasını arzu edirik. Hər birimiz bu prosesə töhfə verməliyik".
Türk Dövlətləri Təşkilatına üzv ölkələrin QHT Platformasının Baş katibi, Milli Məclisin deputatı Azər Allahverənov xatırladıb ki, bizim ailəmiz Türk dünyasıdır: "Bunu gündəlik fəaliyyətimizlə də təsdiq edirik. Humanitar sahədə əməkdaşlıq davam edir. Ümid edirəm ki, bu sərgi əlaqələrin daha inkişafına təkan verəcək".
Milli Məclisin deputatı Müşviq Cəfərov bildirib ki, Özbəkistan Azərbaycan təhsil müəssisələrinə xüsusi maraq göstərir:
"Tələbə mübadilələri, qarşılıqlı layihələr də bunu təsdiq edir. Düşünürəm ki, əlaqələrimiz daha da inkişaf edəcək".
İngla İnternational ETC-nin direktoru Aytən Məmmədli bu sərgilərin təhsil sahəsində ikitərəfli əlaqələrin inkişafına töhfə verdiyini və artıq ənənə halını aldığını diqqətə çatdırıb.
Sərgidə Özbəkistanın 20-yə yaxın dövlət və özəl universitetinin, ümumilikdə 50-ə yaxın rəsmi nümayəndə iştirak edib.
Qeyd edək ki, Özbəkistan Universitetlərinin I Təhsil Sərgisi Bakıda ötən il təşkil olunmuşdu. II sərgi isə bu ilin yanvar ayında keçirilib.
21-05-2026, 17:23
Parlamentlərarası
əməkdaşlıq güclənir
Tacikistan parlamentində Azərbaycan nümayəndə heyəti ilə iki ölkə arasında dostluq və əməkdaşlıq münasibətləri müzakirə olunub.
Tacikistan Ali Məclisi Nümayəndələr Palatasının Azərbaycanla dostluq və əməkdaşlıq qrupunun rəhbəri Qayrat Əzizzadə Azərbaycan Milli Məclisinin Təbii ehtiyatlar, energetika və ekologiya komitəsinin sədri Sadiq Qurbanov və onu müşayiət edən heyətlə görüşüb. Görüşdə 1992-ci ildə diplomatik münasibətlərin qurulmasından etibarən Tacikistan və Azərbaycan arasında dostluq əlaqələrinin davamlı şəkildə inkişaf etdiyi, bu münasibətlərin hazırda strateji tərəfdaşlıq səviyyəsinə yüksəldiyi bildirilib. Qeyd olunub ki, bu nailiyyətlər Tacikistan Prezidenti Emoməli Rəhmon və Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev arasında formalaşmış səmimi dostluq münasibətlərinin, qarşılıqlı etimadın və güclü siyasi iradənin nəticəsidir.
Görüş zamanı ölkələr arasında əlaqələrin dövlətlərarası, hökumətlərarası və idarələrarası səviyyədə imzalanmış 94-dən artıq beynəlxalq sənəd və sazişə əsaslandığı diqqətə çatdırılıb. Bunun tərəflər arasında əməkdaşlığın yüksək səviyyədə inkişaf etdiyini və diplomatik münasibətlərin səmərəli nəticələr verdiyini göstərdiyi vurğulanıb.
Tərəflər parlamentlərarası əlaqələrin inkişafının ikitərəfli münasibətlərin daha da möhkəmlənməsinə mühüm töhfə verdiyini qeyd ediblər. Deputatlar arasında qarşılıqlı səfərlərin və təcrübə mübadiləsinin genişləndirilməsinin qanunvericilik fəaliyyəti baxımından faydalı olduğu bildirilib.
Sonda Qayrat Əzizzadə Tacikistan Nümayəndələr Palatasının bundan sonra da iki ölkə arasında tərəfdaşlığın gücləndirilməsi istiqamətində səylərini davam etdirəcəyini, həm ikitərəfli, həm də çoxtərəfli formatda əməkdaşlığın inkişafına dəstək verəcəyini vurğulayıb.
19-05-2026, 22:36
Özbəkistan universitetləri
yenidən Bakıda toplaşacaq
Bakıda Özbəkistan Universitetlərinin III Təhsil Sərgisi keçiriləcək. Tədbir "İngla İnternational ETC", Özbəkistan Ali Təhsil Nazirliyi, Özbəkistanın Azərbaycandakı səfirliyi ilə birgə AMEA-nın Mərkəzi Elmi Kitabxanasının dəstəyi ilə təşkil olunacaq.
Sərgidə Özbəkistanın 20-yə yaxın dövlət və özəl universitetinin, ümumilikdə 50-ə yaxın rəsmi nümayəndənin iştirakı gözlənilir. Hazırda müraciət prosesi davam edir.
Özbəkistandan gələn qonaqlar Azərbaycandakı ali məktəblərdə görüşlər keçirəcək, buradakı təhsil və elmi mühitlə tanış olacaqlar.
Tədbirdə Azərbaycanın rəsmi şəxsləri, millət vəkilləri, elm-təhsil, ictimai-siyasi xadimlər, eləcə də QHT və media nümayəndələri iştirak edəcəklər. Sərgidə, həmçinin, iki mindən çox gəncin iştirak edəcəyi gözlənilir.
Crossmedia.az Analitik İnformasiya Portalı sərginin media tərəfdaşıdır.
Tədbir mayın 23-də AMEA-nın Mərkəzi Elmi Kitabxanasında keçiriləcək.
Qeyd edək ki, Özbəkistan Universitetlərinin I Təhsil Sərgisi Bakıda ötən il təşkil olunmuşdu. II sərgi isə bu ilin yanvar ayında keçirilib.
17-05-2026, 08:25
Afət Möhbalı yazır:
“Türk” deməyə
ürək gərək idi...
Bir zamanlar elə günlər vardı ki, “Türk” deməyə ürək gərək idi...
Bozqurd simvolunu sinəsində daşıyanlar, onu əlində tutanlar sanki hədəfə çevrilirdi. Qorxudan dillər susur, əllər gizlənirdi... Hətta elələri vardı ki, Bozqurd işarəsini görəndə başını yana çevirirdi - çünki qorxurdular. Bu qorxu ilə yanaşı, içlərində Turançılığa, Türkçülüyə qarşı nifrət də vardı. Amma o nifrəti açıq deməyə cəsarətləri çatmadığından, bizə kinayə ilə yanaşırdılar.
Amma biz...Biz o sükutun içində danışdıq. Qorxunun üstünə yeridik. Bilə-bilə ki, bu yolun sonunda təzyiq də var, təhdid də var, bəlkə həyatımız bahasına başa gələcək ağır sınaqlar da var- yenə də dönmədik! Bozqurdu qürurla daşıdıq. Çünki onun mənasını anlayırdıq. O, sadəcə bir əl işarəsi deyildi- bizim ruhumuz, kimliyimiz, tale yolumuz idi! İndi görürük ki, bir vaxtlar bizə gülənlər, meydandan qaçanlar, susanlar bu gün Bozqurd işarəsi ilə şəkillər çəkdirirlər. Sanki bu yola ilk çıxan da özləri olub, bu ruhun daşıyıcısı da...
Dəyərli şairimiz Rüstəm Behrudi deyirdi ki, hələ 80-ci illərdə Bozqurddan yazanda çoxları ona gülür, “heyvandan yazırsan?” deyirdilər. İndi isə o vaxt gülənlər Bozqurddan, Turançılıqdan elə canfəşanlıqla yazırlar ki, insan sadəcə acı-acı gülümsəyir...
Acı da olsa, gerçək budur. Çünki o çətin günlərdə bir Bozqurd işarəsindən belə çəkinənlər indi meydanda artıq Bozqurd ruhunun ayaqda olduğunu görüb bundan öz məqsədləri üçün yararlanmağa çalışırlar. Amma unudurlar ki:
Türkçülük görünmək üçün deyil -yanmaq üçündür!
Bozqurd olmaq təkcə simgə tutmaq deyil -can bahasına olsa belə, yolundan dönməməkdir!
Biz bu yola şüarla çıxmadıq. Biz bu yola canımızla, qanımızla, inandığımız Turan sevgisi ilə çıxdıq.
Bozqurd simgəsi bizim təkcə əlimizdə deyil-ürəyimizdədir! Ürəyində Turan sevgisi və Turan inamı olmayanların əlləri də o simgəni səmimi şəkildə qaldıra bilməz. Biz inanırıq ki, içimizdə yanan bu Turan eşqi bir gün göy üzü qədər geniş, Bozqurd qədər azad bir gerçəkliyə çevriləcək!
5-05-2026, 07:35
"Avropa İttifaqının Türkiyəyə
daha çox ehtiyacı var"
"Avropa İttifaqının bu gün Türkiyəyə daha çox ehtiyacı var, nəinki Ankaranın Avropaya".
"TRT Haber"in məlumatına görə, bu barədə Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan Nazirlər Kabinetinin iclasından sonra bildirib.
"Son vaxtlar avropalıların Türkiyənin Avropadakı mövqeyi ilə bağlı başlatdığı müzakirələrin şahidi oluruq. Vəziyyətə aydınlıq gətirmək məcburiyyətindəyik: bu gün məsələ Ankaranın harada olması deyil, Brüsselin gələcək dünyada harada olmaq istəməsidir. Artıq başa düşülməlidir ki, Türkiyənin tamhüquqlu üzv olmadığı Aİ qlobal oyunçu və cazibə mərkəzi ola bilməyəcək", - deyə Ərdoğan vurğulayıb.
Onun sözlərinə görə, Aİ-nin Türkiyəyə münasibətdə uzağı görə bilməməsi hələ də davam edir.
"Lakin onlar unutmamalıdırlar ki, bugünkü Türkiyə əvvəlki ölkə deyil və dünya artıq əvvəllər olduğu kimi Qərb dövlətlərinin təsir dairəsi ilə məhdudlaşmır."
28-04-2026, 08:47
Azərbaycanın döyünən
ürəyi-Can Qardaş!
Ləzgilər – Azərbaycanın döyünən ürəyi, sarsılmaz gücü
Sən ləzgisən əsrlərin sərt qayasında yoğrulmuş bir millətsən.
Sənə tərs deyəcəklər, inadkar deyəcəklər qoy desinlər!
Çünki sənin tərsliyin diz çökməməkdir,
sənin inadın əsarətə qarşı qiyamdır!
Sən tarix boyu boyun əyməmisən!
Qafqazın sərt dağları sənin qalaların olub,
qayalar sənin sipərin, qılıncın sənin dilin olub!
Hər qayada adın var, hər zirvədə izin var.
Dağlar sənin hayqırtını, çaylar sənin qəzəbini daşıyır
Çar Rusunun zülmünə qarşı sən bir xalq yox bir tufan olmusan.
İllərlə, əsrlərlə amansız mübarizə aparıb
düşmənin ürəyinə qorxu salmısan.
Rusların qorxulu yuxusu olmusan ey qəhrəman ləzgi.
Sənin adın çəkiləndə tarix susur, düşmən titrəyir!
İbrahimxəlil xanın ordusunda irəli atılan aslanlar sənsən!
Fətəli xanın barışmaz ordu gücü sənsən!
Cavad xanın qalasında son damla qana qədər
düşmənə sipər olan sənsən, ləzgi.
Sən yalnız keçmiş deyilsən sən bu günsən
Sənin igid oğulların Qarabağ savaşlarında
ölümü gözünə alıb zəfər yazanlardır.
Polkovnik Rəşad Aslanov!
Polkovnik Tehran Mənsimov!
General Yaşar Aydəmirov!
Qəhrəman Çingiz Qurbanov!
Yüzlərlə şəhidin, qazin və adları yazmadigim minlərlə qəhrəman oğulların var.
Sənin damarında axan qan üsyandır, qeyrətdir, şərəfdir!
Sənin ruhun barışmazdır sınmazdır əyilməzdir!
Və mən varam Polkovnik Bəhram Ağakişiyev!
Bu torpağın, bu qeyrətin, bu mübarizənin davamıyam!
Sən vüqarlısan!
Sən əyilməzsən!
Sən Azərbaycanımın dağ kimi duran,
tarix yazan, sarsılmaz, sındırılmaz gücüsən!
26-04-2026, 20:03
Nurbay CABBAROV
Professor, nəvaişünas,
Əlişir Nəvai adına Daşkənd Dövlət Özbək dili və
Ədəbiyyatı Universitetinin prorektoru,
Özbəkistan Yazıçılar Birliyinin ədəbi tənqid şöbəsinin müdiri
Siracəddin Səyyid yaradıcılığında
ərbəinçilik ənənəsi və irfani poeziyanın yenilənməsi
Klassik Şərq poeziyasında dini-irfani məzmunun bədii ifadəsi xüsusi bir ənənə kimi formalaşmışdır. Bu ənənənin mühüm qollarından biri olan ərbəinçilik – yəni qırx hədisin poetik şərhi – əsrlər boyu həm mənəvi, həm də estetik dəyər daşıyan janr kimi inkişaf etmişdir. Müasir dövrdə bu ənənənin yenidən işlənməsi və yeni məzmunla zənginləşdirilməsi xüsusi yaradıcılıq potensialı tələb edir. Siracəddin Səyyid bu istiqamətdə klassik irsə sadiq qalmaqla yanaşı, onu müasir düşüncə ilə uzlaşdıran sənətkarlardandır. Onun yaradıcılığında ərbəinçilik yalnız dini motivlərin təkrarı deyil, insanın mənəvi kamillik axtarışının poetik ifadəsi kimi təqdim olunur.
Ərbəinçilik ənənəsinin yenilənməsi – İnsan ömrünün real dəyəri təqvimlərlə deyil, antoloji həqiqəti dərketmə səviyyəsi, vətənə və xalqa xidmət dərəcəsi ilə ölçülür. Siracəddin Səyyid yaradıcılığının ilk mərhələlərindən etibarən bu hikməti yaradıcılığının ana xəttinə çevirmiş, bədii ustalığını irfani biliklərlə zənginləşdirmişdir. Bu xüsusiyyət özünü xüsusilə "Ərbəin" (qırxlıq) ənənəsinin bərpası ruhunda qələmə alınan nümunələrdə büruzə verir. Türkdilli poeziyada bu janrın fundamental əsasları məhz Əlişir Nəvai tərəfindən qoyulmuşdur.
Müasir özbək poeziyasında hədislər əsasında poetik silsilələr yaratmaq ənənəsini yeni bədii zirvəyə ucaldan ustad şair Abdulla Aripovdur. Onun "Hikmət səsləri" silsiləsi bu sahədə bir növ ədəbi məktəb funksiyasını yerinə yetirmişdir. S.Səyyidin "Qırx hədis" toplusu həmin ədəbi məktəbin dərslərindən bəhrələnən, lakin özünəməxsusluğu ilə seçilən uğurlu bir bədii təcrübədir. Toplu Yaradana edilən xüsusi bir münacatla açılır:
Gözlərim yaşlı, dərgahına gəldim,
İndi artıq yolum mənə bəllidir.
Atamın günahlarını bağışla, ey Rəbbim,
Anama uzun ömür ver, ey Allahım.
Mövzu arealından asılı olmayaraq, şair öz varlığının və ömrün mahiyyətini anlamaq prosesini lirik bir fəlsəfə kimi təqdim edir. Klassik ədəbiyyat nəzəriyyəçisi Şeyx Əhməd Tərazi münacatı "İlahinin hüzurunda səmimi yalvarış" kimi xarakterizə edir. Siracəddin Səyyid bu janrda saleh bir övlad prizmasından çıxış edərək valideyn amilinə xüsusi yer ayırır. Şairin poeziyasında "bacı" obrazının tez-tez xatırlanması və onların "payız reyhanı"na bənzədilməsi isə milli-mənəvi dəyərlərin poetik inikasıdır:
Böyük hikməti dərk etdiyim zaman,
Göz yaşlarım axdı, qəlbim qan ağladı,
Ey Rəbbim, onları Özün qoru –
Payız reyhanları tək bacılarımı.
"Qırx hədis" toplusunun girişində yer alan "Zamanın sahibi" şeiri – “Zamandan şikayət etməyin, çünki zamanın sahibi Allahdır” – hədisinin poetik şərhidir. Şair zaman və insan münasibətlərini belə ifadə edir:
Allahın sizə bəxş etdiyi aylar və illər üçün,
Hər an qiymətlidir, əgər iz qoya bilsəniz.
Əzəldən bəri zaman pis insanlara sərt olub,
Amma yaxşılar üçün zaman həmişə xeyirlidir.
Zamanın sahibidir Uca Allah,
Ondan giley etmək qəflət nişanıdır.
Burada zamanın "yaxşı" və ya "pis" olması subyektiv deyil, insanın qəlbindəki niyyət və əməlləri ilə əlaqəli bir reallıq kimi təqdim olunur. Xeyirxah məqsədlər insanın həyat yolunu işıqlandıran əsas amil kimi vurğulanır.
S.Səyyid mübarək hədislərin mahiyyətini dərin fəlsəfi məzmun və bədii zərifliklə nəzmə çəkir. "Allah gözəldir və gözəlliyi sevir" hədisi şairin interpretasiyasında belə səslənir:
Parlayan dünyanın zahirinə bax:
Onun sübhü və şamı sadəcə bir bəzəkdir.
Hər şey keçici, hər şey fanidir,
Sadəcə Allah baqi, Allah gözəldir.
O, zahiri cah-calalı deyil, səmimi əməli sevər,
Əgər qəlbin və əxlaqın pak olarsa,
Haqqın nəzərgahına yüksələrsən.
Şairin bu misraları dini-etik dəyərlərin bədii təfəkkürlə vəhdətini nümayiş etdirməklə yanaşı, oxucunu zahiri bəzəklərdən uzaqlaşıb daxili təkamülə səsləyir.
Cəmi beş sözdən ibarət olan mübarək hədisin semantik tutumu bu poetik mətndə yüksək bədii sənətkarlıq, dərin fəlsəfi təfəkkür və xalq şeiri üslubunun sintezi vasitəsilə bənzərsiz bir ədəbi hadisəyə çevrilmişdir. Şeirin strukturundakı mənəvi enerji oxucunu ruhani bir oyanışa sövq edir; maddi dünyanın keçiciliyi, səhər və axşamın zahiri bər-bəzəyinin fani olduğu və yalnız İlahi varlığın əbədi qaldığı həqiqəti qəlbən hiss edilir. Şair hədislər aləmindən seçdiyi nurani inciləri poetik mirvarilərə çevirərək, ədəbiyyatsevərlərin mənəvi xəzinəsini zənginləşdirir. Silsilənin qırxıncı şeiri "Sözün sehr, şeirin isə hikmət olduğu" barədə mübarək hədisin mənzum şərhi ilə tamamlanır:
Söz – insan qəlbinin bəzəyi, libasıdır,
Əgər söz gözəl olarsa, içində mərhəmət olar.
Allah heç bir sözü səbəbsiz yerə könüllərə salmaz,
Demək ki, sözdə bir sehr var.
Bu dünya yaxşılıqlarla çiçəklənər,
Yetər ki, insanlarda qəlb və himmət olsun.
Şeir də əsla boş yerə yaranmaz,
Çünki şeirdə Peyğəmbərin söylədiyi hikmət vardır.
Siracəddin Səyyid, xalq şairi
Özbəkistan Yazıçılar Birliyinin sədri
Siracəddin Səyyid sözdəki sehri və şeirdəki hikməti öz yaradıcılığının mənəvi-fəlsəfi fundamentinə çevirmiş, poeziyaya sadiqliyini ömrünün hər anında nümayiş etdirmişdir. Onun əsərlərini orijinal edən cəhət şeirlərdəki maarifçi nurun oxucunu dərin təfəkkürə və həyat fəlsəfəsini dərk etməyə yönəltməsidir.
Böyük Əlişir Nəvainin qəzəllərinə təxmis yazmaq sənətkardan misilsiz məsuliyyət və klassik poetika qaydalarına dərindən vaqiflik tələb edir. Nəvai yaradıcılığının ədəbi-estetik konsepsiyasını, dilin bəlağət və fəsahət incəliklərini mənimsəmədən bu janra müraciət etmək yalnız müəllifin elmi və bədii səriştəsizliyini büruzə verə bilər. Müxəmməs janrının sərt qanunlarına görə, əlavə edilən üç misra orijinal qəzəlin fəlsəfi yükü, əruz vəzni və bədii təsvir vasitələri ilə elə bir vəhdət təşkil etməlidir ki, beşlik bütöv bir yaradıcılıq aktı təsiri bağışlasın.
Siracəddin Səyyid klassik poeziyanın bu mürəkkəb janrında da yüksək məharət nümayiş etdirmişdir. Onun Sabir Tirmizi, Lütfi, Hafiz Şirazi, Ətayi, Əlişir Nəvai, Babur və digər ustad şairlərin qəzəllərinə yazdığı təxmislər, eləcə də Çolpanın misralarına etdiyi təzminlər müəllifin klassik poeziya ənənələrinə hakimliyini təsdiqləyir.
S. Səyyidin müxəmməslərində klassik təxmisçilik meyarları – şairin müxəmməsləri klassik janrın tələbləri ilə tam uzlaşması baxımından xüsusi elmi və ədəbi əhəmiyyət kəsb edir. Nəvainin məşhur bir qəzəlinə bağlanan müxəmməsin son bəndi bu fikri əyani şəkildə nümayiş etdirir:
Ömür bir gəmi kimidir, hər an onun səsi eşidilər,
Səfər qəfildən bitəcək, istər axşam olsun, istər səhər.
Ən gözəli budur ki, şüur və düşüncə yaxşılıqla dolsun,
Əgər Nəvai yaxşıların içində vətən tapsa, bunda qəribə bir şey yoxdur,
Çünki pis insanlarla oturan, özü də pis olar.
Həmçinin, Nəvainin "Bizim məcnun könlümüz biçarə olmuş" matlalı qəzəlinə yazılan təxmisin son bəndi bədii tamlığı ilə seçilir:
Ömür boyu tikdiyin sarayı dağıt,
Bu üç günlük səfərin mənasını dərk et,
Qəlbindən tamamilə əl çək,
Nəvai, başqalarından çarə umma,
Çünki dərdinə çarəsizlik çarə olmuşdur.
Nəvainin "Dərdinə çarəsizlik çarə olmuşdur" misrasındakı lirik faciənin miqyası S. Səyyidin əlavə etdiyi misralarla daha da dərinləşir. Burada "çarə" və "çarəsizlik" antonimiyası taleyin amansız ziddiyyətlərini bütün mürəkkəbliyi ilə açır. "Ömür boyu tikdiyin sarayı dağıt" və "Qəlbindən tamamilə əl çək" kimi radikal bədii kəşflər Nəvai fəlsəfəsi ilə elə bir uyğunluq yaradır ki, sanki qiymətli bir üzük öz daşı ilə tamamlanır.
Müasir şeirimizdə Nəvai dühasına layiq təxmis qoşmaq ənənəsində Siracəddin Səyyidin mövqeyi müstəsnadır. Şairin "Gözün nə bəla, qara olub" misrası ilə başlayan məşhur tərmin qəzəlinə bağladığı təxmisin ilk bəndi klassik poeziya səviyyəsindədir:
Kim qaşına mübtəla olub?
İki qılınc arasında qalıb,
Qəlbində iki yara açılıb,
Gözün nə bəla, qara olub,
Ki, canıma qara bəla olub.
Aşiqin sevgilinin qaşları qarşısında özünü "iki qılınc arasında" hiss etməsi təsviri tamamilə Nəvai üslubuna xas olan möhtəşəm bir obrazdır. Belə bir bədii təfəkkür səviyyəsi yalnız dərin irfani ilhamın və ustad sənətkarlığın vəhdəti nəticəsində mümkündür.
Beləliklə, Siracəddin Səyyidin “Qırx hədis” silsiləsi və ümumilikdə ərbəinçilik ənənəsinə yanaşması klassik poeziyanın müasir interpretasiyasının uğurlu nümunəsidir. Şair dini mətnlərin mahiyyətini qorumaqla yanaşı, onları yeni bədii-estetik çalarlarla zənginləşdirərək oxucunun mənəvi dünyasına təsir göstərir. Onun poeziyasında hədislər sadəcə dini kəlam kimi deyil, həyat fəlsəfəsinin, əxlaqi dəyərlərin və insanın daxili kamillik yolunun bədii ifadəsi kimi çıxış edir. Bu baxımdan Səyyidin yaradıcılığı klassik irslə müasir təfəkkür arasında körpü rolunu oynayır və ərbəinçilik ənənəsinin yaşarlığını bir daha təsdiqləyir.
Nurboy Cabbarovun
“Əmir Əlişir Nəvainin İrfani dünyası”
monoqrafiyasından tərcümə etdi:
Almaz Ülvi Binnətova,
Nəvaişünas
26-04-2026, 06:38
Çanaqqala zəfəri ilə
bağlı PAYLAŞIM
Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan Çanaqqala döyüşlərinin ildönümü ilə bağlı paylaşım edib. Ərdoğan bu barədə "X" sosial şəbəkə hesabında yazıb.
"Çanaqqala quru döyüşlərinin 111-ci ildönümündə başda Qazi Mustafa Kamal olmaqla istiqlalımız və gələcəyimiz uğrunda dastan kimi mübarizə aparan bütün qəhrəmanlarımızı hörmətlə anır, şəhidlərimizi və əbədiyyətə qovuşan qazilərimizi rəhmətlə yad edirəm", - paylaşımda bildirilib.
Xatırladaq ki, Çanaqqala döyüşü Birinci Dünya müharibəsi dövründə Osmanlı ilə Antanta dövlətləri arasında baş verib. İttifaq üzvləri Osmanlı dövlətinin paytaxtı İstanbulu alaraq boğazları idarə etmək hüququnu özlərində saxlamaq istəyiblər. Lakin onlar türk xalqının dəmir iradəsini sarsıda bilməyiblər. Səkkiz ay davam edən və böyük itkilərin qeydə alındığı döyüşlərdə məğlub olan ittifaq dövlətləri geri çəkilmək məcburiyyətində qalıblar. Bu döyüş məhv olmaq vəziyyətindəki ölkənin möhtəşəm qələbəsi kimi əfsanələşib və Çanaqqala zəfəri adı ilə tarixə düşüb. Türklər bu qanlı mübarizədə 250 mindən çox şəhid verib. Bir o qədər hərbçi itirən müttəfiq qüvvələr üçün isə bu döyüş hərbi fəlakət rəmzi kimi qiymətləndirilir.
Çanaqqala zəfərinin əldə olunmasında azərbaycanlılar da yaxından iştirak ediblər və üç mindən çox soydaşımız şəhid olub.
Sorğu
Saytımızda hansı mövzulara daha çox yer verilməsini istəyirsiniz?
Son buraxılışımız
Facebook səhifəmiz
Reklam
Hava
Valyuta
Reklam
Sayğac
Ən çox baxılanlar
Köşə
Xəbər lenti
Foto
Tanınmış telejurnalist vəfat edib
Tanınmış telejurnalist Nailə Əkbərova vəfat edib.
Bu barədə onun dostları məlumat yayıblar.
O, ağır xəstəlikdən əziyyət çəkirmiş.
Əkbərova Nailə Ənvər qızı 27 avqust 1963-cü ildə Şamaxı şəhərində anadan olub. Azərbaycan Dövlət Mədəniyyət və İncəsənət Universitetinin məzunudur. 1981-ci ildən Azərbaycan Dövlət Televiziyasında çalışmağa başlayıb. 1997-2006-cı illərdə musiqi verlişləri baş redaksiyasında baş rejissor vəzifəsində çalışıb.
2006-ci ildə “Space” telekanalında bir neçə verlişin rejissoru işləyib. 2009-cu ildən TRT telekanalının əməkdaşıdır. TRT Avaz-da yayımlanan “Qafqazlara əsən yellər” proqramının müəllifi, rejissoru və aparıcısı olub. Azərbaycanda ilk klip yaradıcılarındandır.
Allah rəhmət etsin!
Video
"Vətən Qəhrəmanları" Şəhid İlyas Nəsirov
All rights reserved ©2012 Butov.az
Created by: Daraaz.net Wep Developer By DaDaSHoV
MATERİLLARDAN İSTİFADƏ EDİLƏRKĦƏN PORTALIMIZA İSTİNAD ZƏRURİDİR!!!
Created by: Daraaz.net Wep Developer By DaDaSHoV
MATERİLLARDAN İSTİFADƏ EDİLƏRKĦƏN PORTALIMIZA İSTİNAD ZƏRURİDİR!!!